Ի՞նչ է թաքնված մուլտֆիլմերի գունավոր աշխարհում
«Մամ, էլի մի հատ մուլտֆիլմ նայեմ»։ Այս արտահայտությունը շատ ընտանիքներում դարձել է երեխայի առօրյայի սովորական մասը։ Հեռախոսը, պլանշետը կամ հեռուստացույցը միացնելուց հետո երեխան սկսում է դիտել մուլտֆիլմեր, երգեր և այլ մանկական տեսանյութեր։
«Մաշան և արջը», «Peppa Pig»-ը, «Cocomelon»-ը, «Paw Patrol»-ը, «Baby Shark»-ը և YouTube-ի բազմաթիվ մանկական ալիքներ դարձել են երեխաների համար սիրելի զբաղմունք։
«Մաշան և արջը», «Peppa Pig»-ը, «Cocomelon»-ը, «Paw Patrol»-ը, «Baby Shark»-ը և YouTube-ի բազմաթիվ մանկական ալիքներ դարձել են երեխաների համար սիրելի զբաղմունք։
Մինչդեռ հեռուստացույցի կամ հեռախոսի առջև անցկացրած ժամանակը հաճախ զբաղեցնում է այն ժամանակը, որը երեխան կարող էր հատկացնել բակային խաղերին, հասակակիցների հետ շփմանը, վազելուն կամ շրջապատն ինքնուրույն ուսումնասիրելուն։ Բակում խաղալիս երեխան սովորում է հետևել խաղի կանոններին, հերթում սպասել, համաձայնության գալ մյուսների հետ, իսկ երբեմն նաև ինքնուրույն լուծել առաջացած վեճերը։ Այս փորձառությունները կարևոր են երեխայի սոցիալական հմտությունների ձևավորման համար։ Խնդիրը մուլտֆիլմերի գոյությունը չէ, այլ այն, թե արդյոք դրանք աստիճանաբար փոխարինում են երեխայի առօրյայի մյուս կարևոր զբաղմունքներին։
Մուլտֆիլմը կարող է լինել պարզապես ժամանց, բայց որոշ դեպքերում կարող է ազդել երեխայի խաղի, խոսքի, վարքի և շրջապատի հետ հարաբերության վրա։ Հարցն այն չէ՝ մուլտֆիլմը լա՞վ է, թե՞ վատ։ Ավելի կարևոր է հասկանալ՝ ինչ է երեխան դիտում, որքան ժամանակ է անցկացնում հեռուստացույցի առաջ, քանի տարեկան է և ինչ է տեղի ունենում էկրանը անջատելուց հետո։
«Կարևոր է ապահովել, որպեսզի երեխան կենդանի ու իրական շփում ունենա իրեն շրջապատող մարդկանց հետ և աշխարհը ճանաչի բնական և իրական ձևով»։
Վարսի Սենեքերիմյան
Մանկական հոգեբան
«Խորհուրդ չի տրվում մինչև 2 տարեկան երեխաներին դիտել ցանկացած տեսակի էկրանային բովանդակություն։ Խոսքը միայն մուլտֆիլմերի մասին չէ, նաև հաղորդումների, երգերի և այլ տեսանյութերի։ Կարևոր է ապահովել, որպեսզի երեխան կենդանի ու իրական շփում ունենա իրեն շրջապատող մարդկանց հետ և աշխարհը ճանաչի բնական և իրական ձևով»
Այս տարիքում երեխան աշխարհը ճանաչում է ոչ միայն տեսնելով, այլև շփվելով, շարժվելով, խաղալով և մեծահասակների հետ երկխոսության մեջ մտնելով։ Այդ պատճառով էլ ժամանակակից էլեկտրոնային սարքավորււմների օգտագործումը կարող է ազդեցություն ունենալ երեխայի զարգացման տարբեր փուլերում։«ԼԱՆԱ» մանուկների ակադեմիայի հիմնադիր տնօրեն Ալբինա Սիմոնյանի խոսքով՝ ակադեմիայում երեխաները հիմնականում դիտում են տարիքին համապատասխան մուլտֆիլմեր, ուսուցողական և երաժշտական տեսանյութեր։ Նրա դիտարկմամբ՝ նրանք հաճախ նախընտրում են վառ հերոսներով և հետաքրքիր սյուժեով մուլտֆիլմեր։
Մուլտֆիլմերի հերոսները կարող են ազդել երեխաների վարքի և առօրյա սովորությունների վրա։
«Իմ երեխան ամենաշատը սիրում է «Մաշան և արջը»։ Երբեմն նկատում եմ, որ մուլտֆիլմը դիտելուց հետո երեխան սկսում է հերոսների նման խոսել, կրկնել նրանց ձայնն ու շարժումները։ Հետո այդ կերպարները մտնում են նաև իր խաղերի մեջ»,– ասում է 3-ամյա Մհերի մայրը՝ Լուիզա Պետրոսյանը։
Այս դեպքում մուլտֆիլմի ազդեցությունը միայն դիտելու պահին չի ավարտվում․ այն կարող է շարունակվել երեխայի խաղի և ընկերների հետ շփման ընթացքում։ Սակայն ազդեցության բնույթը մեծապես կախված է նաև բովանդակությունից։
Այս դեպքում մուլտֆիլմի ազդեցությունը միայն դիտելու պահին չի ավարտվում․ այն կարող է շարունակվել երեխայի խաղի և ընկերների հետ շփման ընթացքում։ Սակայն ազդեցության բնույթը մեծապես կախված է նաև բովանդակությունից։
Դաստիարակ Ալբինա Սիմոնյանի խոսքով՝ մուլտֆիլմերից հետո երեխաների վարքում կարող են լինել ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական փոփոխություններ։ «Դրականի դեպքում երեխան կարող է սովորել նոր բառեր, երգեր, սոցիալական վարքի օրինակներ։ Իսկ արագ, ագրեսիվ կամ տարիքին անհամապատասխան բովանդակությունը երբեմն կարող է առաջացնել գրգռվածություն, ագրեսիվ վարք կամ գերակտիվություն»,– նշում է նա։
Այս դիտարկումը հաստատվում է նաև ծնողների առօրյա փորձով։ 3-ամյա Լիդիայի մայրը՝Ջուլիա Ռուբենյանը, պատմում է․ «Երբ երեխան երկար է նայում մուլտֆիլմ, հետո դժվարանում է հեռախոսը մի կողմ դնել։ Սկզբում կարող է ասել՝ «մի հատ էլ», հետո նորից խնդրել միացնել։ Բայց եթե դիտումը կարճ է լինում, ավելի հեշտ է անցնում խաղի կամ ուրիշ զբաղմունքի։ Դրա համար հիմա փորձում եմ ոչ միայն սահմանել ժամանակը, այլ նաև նախապես ասել՝ ինչքան ենք նայելու»։
Այս դիտարկումը հաստատվում է նաև ծնողների առօրյա փորձով։ 3-ամյա Լիդիայի մայրը՝Ջուլիա Ռուբենյանը, պատմում է․ «Երբ երեխան երկար է նայում մուլտֆիլմ, հետո դժվարանում է հեռախոսը մի կողմ դնել։ Սկզբում կարող է ասել՝ «մի հատ էլ», հետո նորից խնդրել միացնել։ Բայց եթե դիտումը կարճ է լինում, ավելի հեշտ է անցնում խաղի կամ ուրիշ զբաղմունքի։ Դրա համար հիմա փորձում եմ ոչ միայն սահմանել ժամանակը, այլ նաև նախապես ասել՝ ինչքան ենք նայելու»։
Խոսքի զարգացման հարցում ևս միայն լսելը բավարար չէ։ Երեխան կարող է մուլտֆիլմից սովորել բազմաթիվ բառեր ու արտահայտություններ, բայց դրանք օգտագործելու համար նրան անհրաժեշտ է իրական երկխոսություն։ Ալբինա Սիմոնյանի խոսքով՝ որակյալ և տարիքին համապատասխան բովանդակությունը կարող է հարստացնել բառապաշարը, սակայն կենդանի շփումը մեծահասակների և հասակակիցների հետ խոսքի զարգացման համար անփոխարինելի է։
«Կարծում եմ՝ այսօր ամենացավոտ հարցերից մեկն այն է, երբ երեխայի կենդանի խոսքը սկսում է փոխարինվել էկրանից լսած պատրաստի արտահայտություններով։ Երեխան կարող է հիշել տասնյակ հերոսների անուններ, կրկնել նրանց խոսքերը, երգերը, ձայներն ու շարժումները, բայց միևնույն ժամանակ դժվարանալ ինքնուրույն պատմել՝ ինչ է զգում, ինչ է ուզում, ինչու է նեղացել կամ ինչ է տեղի ունեցել իր հետ օրվա ընթացքում»
Ալբինա Սիմոնյան
ԵՊՄՀ, հատուկ մանկավարժ, հոգեբան, նախադպրոցական մանկավարժ
Վարսի Սենեքերիմյանը նույնպես խոսքի զարգացման և ընկալման հետ կապված դժվարությունները պայմանավորում է երեխաների՝ իրենց տարիքին անհամապատասխան բովանդակության դիտմամբ. «Վաղ փուլերում մուլտֆիլմերի ազդեցությունը շատ մեծ է լինում։ Մեծ է ազդեցությունը խոսքի զարգացման վրա, ընկալման առանձնահատկություններն են տուժում, այսինքն՝ երեխան դժվարանում է ուշադրությունը կենտրոնացնել, դժվարանում է հասկանալ իրեն ուղղված խոսքը, և մենք ունենում ենք պատկեր, երբ երեխան իր տարիքին համապատասխան զարգացվածություն չի ունենում»,– ասում է հոգեբանը.
«Երեխան դժվարանում է ուշադրությունը կենտրոնացնել, դժվարանում է հասկանալ իրեն ուղղված խոսքը»։
Նկարը՝ արհեստական բանականության
Մուլտֆիլմերի հետ կապված մեկ այլ խնդիր է բովանդակության ընտրությունը։ Երեխաների համար հասանելի YouTube-ի հսկայական հարթակում մի տեսանյութից մյուսին անցնելը շատ հեշտ է։ «Cocomelon»-ի կամ «Super Simple Songs»-ի նման երաժշտական բովանդակությունից հետո երեխան կարող է անցնել այլ տեսանյութերի, որոնք արդեն նախատեսված չեն իր տարիքային խմբի համար։ Այդ պատճառով միայն այն փաստը, որ տեսանյութը գունավոր է կամ ունի մանկական հերոսներ, դեռ չի նշանակում, որ այն համապատասխանում է երեխային։ Սենեքերիմյանը խորհուրդ է տալիս, որ ծնողը նախապես ընտրի այն բովանդակությունը, որը երեխան պետք է դիտի։ «Ցանկալի է, որ դրանք լինեն պարզ բովանդակությամբ, առանց արագ թերթվող կադրերի, այնպիսիները, որ երեխայի մոտ հավելյալ դյուրագրգռվածություն չառաջացնեն, և ցանկալի է լինեն այն լեզվով, որով երեխան խոսելու է։ Եթե նպատակը հայերենի ուսուցումն է, ապա պետք է լինի հայերենով»,– ասում է նա։
UNICEF-ի և «Ծնողի դպրոց» ՀԿ-ի 2025 թվականի ձեռնարկում նույնպես անդրադարձ է կատարվում երեխաների թվային միջավայրին և էկրանային ժամանակին։ Նյութում նշվում է, որ երկարատև էլեկտրոնային սարքավորումների օգտագործումը կարող է սահմանափակել ֆիզիկական ակտիվությունը, ազդել հաղորդակցման հմտությունների վրա և առաջացնել կենտրոնացման դժվարություններ։
Ձեռնարկում 0–3 տարեկանների համար հեռախոսի կամ հեռուստացույցի օգտագործումը ցանկալի չի համարվում, 4–6 տարեկանների համար սահմանվում է օրական 30–60 րոպե, իսկ 7–10 տարեկանների համար՝ 1–2 ժամ։ Միաժամանակ ընդգծվում է, որ այս սահմանները հարաբերական են և ներառում են նաև ուսումնական նպատակով էկրանի օգտագործումը։
Ձեռնարկում 0–3 տարեկանների համար հեռախոսի կամ հեռուստացույցի օգտագործումը ցանկալի չի համարվում, 4–6 տարեկանների համար սահմանվում է օրական 30–60 րոպե, իսկ 7–10 տարեկանների համար՝ 1–2 ժամ։ Միաժամանակ ընդգծվում է, որ այս սահմանները հարաբերական են և ներառում են նաև ուսումնական նպատակով էկրանի օգտագործումը։
Ալբինա Սիմոնյան
«Շատ օգտակար է մուլտֆիլմը վերածել քննարկման, հարցերի և խաղի, այլ ոչ թե պարզապես պասիվ դիտման»։
«Բնականաբար, կան մուլտֆիլմեր, որոնք իրենց մեջ պարունակում են այնպիսի բովանդակություն, որը տարիքային չէ։ Օրինակ՝ կարող են լինել սոցիալականացման կամ սոցիալական դերերի վերաբերյալ տեսարաններ, որոնք չհամապատասխանեն երեխայի տարիքին։ Երեխան 2-3 տարեկան լինի և ինչ-որ հարաբերությունների մասին տեսարան տեսնի կամ ավելի մեծ տարիքում՝ 5-6 տարեկանում, տեսնի սպանության, կտրելու, վնասելու հետ կապված տեսարաններ՝ այդքան էլ արդյունավետ չեն լինի իր համար»,– ասում է նա։ Այս դեպքում երեխայի արձագանքը կարող է լինել ոչ միայն վարքագծային։ Հոգեբանը նշում է, որ երբեմն տեսած տեսանյութից կամ մուլտֆիլմից ստացած տպավորությունը վերածվում է վախի, որը հաղթահարելու համար արդեն մասնագետի հետ աշխատանքի կարիք է առաջանում։
Երբեմն տեսած տեսանյութից կամ մուլտֆիլմից ստացած տպավորությունը վերածվում է վախի, որը հաղթահարելու համար արդեն մասնագետի հետ աշխատանքի կարիք է առաջանում։
Վարսի Սենեքերիմյան
Հոգեբան
Մյուս կողմից՝ մուլտֆիլմը կարող է նաև օգտակար միջոց դառնալ երեխայի զարգացման համար, եթե ծնողը մասնակցում է դիտմանը։ Վարսի Սենեքերիմյանը կարևորում է ոչ միայն բովանդակության նախնական ընտրությունը, այլև դիտման ընթացքում երեխայի հետ զրույցը։
«Շատ կարևոր է, որ նախապես ծնողը ընտրի մուլտֆիլմը, ընտրի այն բովանդակությունը, ինչը երեխան պետք է դիտի։ Հաջորդ կարևոր հանգամանքն այն է, որ դիտելու ընթացքում երեխայի հետ զրուցի և մեկնաբանի, թե ինչ է կատարվում։ Փորձի հասկանալ՝ երեխան հետաքրքրվա՞ծ է, հասկանո՞ւմ է բովանդակությունը, թե՞ ոչ»,– ասում է հոգեբանը։
Այս մոտեցմամբ մուլտֆիլմը կարող է դառնալ ոչ միայն դիտարկման, այլև քննարկման առիթ։ Ծնողը կարող է հարցնել երեխային՝ ինչ տեղի ունեցավ, ինչու հերոսը այդպես վարվեց, ինչ էր զգում և ինքը ինչ կաներ այդ իրավիճակում։
«Շատ կարևոր է, որ նախապես ծնողը ընտրի մուլտֆիլմը, ընտրի այն բովանդակությունը, ինչը երեխան պետք է դիտի։ Հաջորդ կարևոր հանգամանքն այն է, որ դիտելու ընթացքում երեխայի հետ զրուցի և մեկնաբանի, թե ինչ է կատարվում։ Փորձի հասկանալ՝ երեխան հետաքրքրվա՞ծ է, հասկանո՞ւմ է բովանդակությունը, թե՞ ոչ»,– ասում է հոգեբանը։
Այս մոտեցմամբ մուլտֆիլմը կարող է դառնալ ոչ միայն դիտարկման, այլև քննարկման առիթ։ Ծնողը կարող է հարցնել երեխային՝ ինչ տեղի ունեցավ, ինչու հերոսը այդպես վարվեց, ինչ էր զգում և ինքը ինչ կաներ այդ իրավիճակում։
Ալբինա Սիմոնյանի խոսքով՝ դաստիարակն էլ կարող է օգնել երեխային հասկանալ տեսածը, տարբերել ճիշտն ու սխալը և քննարկել հերոսների զգացմունքները։ «Շատ օգտակար է մուլտֆիլմը վերածել քննարկման, հարցերի և խաղի, այլ ոչ թե պարզապես պասիվ դիտման»,– ասում է նա։
Մուլտֆիլմի ազդեցությունը երեխայի սոցիալականացման վրա միանշանակ գնահատել հնարավոր չէ։ Մի կողմից՝ երեխան կարող է մուլտֆիլմից սովորել նոր բառեր, երգեր, պատմություններ, ընդօրինակել հերոսներին և այդ ամենը կիրառել իր խաղերում։ Մյուս կողմից՝ չափից ավելի հեռուստաույցի առաջ երկար մնալը կարող է նվազեցնել կենդանի շփման, շարժման և ազատ խաղի համար հատկացվող ժամանակը։ Հետևաբար, կարևոր է ոչ միայն այն, թե ինչ է երեխան դիտում, այլև այն, թե որքան ժամանակ է հատկացնում էկրանից դուրս խաղին, կենդանի շփմանն ու սեփական զգացողություններն արտահայտելուն։
Կենդանի շփում
Խաղ, շարժում, ընկերների հետ շփում։
Էկրանային ժամանակ
Մուլտֆիլմեր, երգեր և կարճ տեսանյութեր։
Երեխային լսել, հասկանալ և միասին խաղալ
Մուլտֆիլմը կարող է երեխային նոր բառեր տալ, նոր պատմություններ ցույց տալ և նույնիսկ ոգեշնչել խաղալ, բայց էկրանը չպետք է դառնա նրա հիմնական զրուցակիցը։ Երեխայի սոցիալական աշխարհը ձևավորվում է այն մարդկանց, խաղերի և իրական հարաբերությունների միջոցով, որոնց հետ նա ամեն օր շփվում է։
Մուլտֆիլմը կարող է երեխային նոր բառեր ու պատմություններ տալ, բայց դրանք չեն կարող փոխարինել բակում ընկերների հետ խաղալուն, միասին ինչ-որ բան հորինելուն, վիճելուն ու հաշտվելուն, շրջապատն ինքնուրույն բացահայտելուն։ Երեխային անհրաժեշտ է ոչ միայն դիտելու, այլև փորձելու, շփվելու և սեփական փորձառությունը ձևավորելու հնարավորություն։ Կարևոր է, որ հեռուստացույցը կամ հեռախոսը մնա նրա առօրյայի մի մասը, այլ ոչ թե զբաղեցնի այն տեղը, որը պատկանում է իրական հարաբերություններին և խաղին։
Projection equipment: slide projectors, presentations, overhead projectors, and computer projectors.