Նախագծի ղեկավար՝ Կարինե Ասատրյան
Արցախը դարեր շարունակ եղել է հայկական մշակույթի կարևորագույն կենտրոններից մեկը։ Այս տարածաշրջանում ձևավորվել ու սերունդներին են փոխանցվել հոգևոր, ճարտարապետական և ոչ նյութական մշակույթի բացառիկ արժեքներ։
2023 թվականից հետո ստեղծված նոր իրողությունները լրջագույն մարտահրավերներ են ստեղծել Արցախի մշակութային ժառանգության պահպանման հարցում։
Ադրբեջանական վերահսկողության տակ գտնվող տարածքում բազմաթիվ հուշարձաններ, եկեղեցիներ, վանքեր, խաչքարեր և պատմական կառույցներ ֆիզիկական ոչնչացման, «վերականգնման» քողի տակ ձևափոխման կամ ինքնության յուրացման ու աղավաղման անմիջական վտանգի առաջ են։
Վանքը պահպանված է կառուցվածքային առումով, սակայն 2020-ից հետո այն գտնվում է ադրբեջանական վերահսկողության ներքո և դուրս է իր պատմական հայկական համայնքային միջավայրից։ Թեպետ որոշ ժամանակ այնտեղ ներկայություն ունեին խաղաղապահ ուժեր և հոգևորականներ, այսօր վանքը փաստացի չի գործում որպես հայկական ակտիվ ուխտավայր։
Հոդված 5
Գրավումը
2. Այն դեպքում, երբ գրավյալ տարածքում գտնվող և ռազմական գործողությունների ընթացքում վնասված մշակութային արժեքների պահպանման համար անհրաժեշտ է հրատապ միջամտություն, և եթե ազգային իրավասու իշխանությունները չեն կարող այդ ապահովել, գրավող պետությունը ձեռնարկում է, հնարավորության սահմաններում, այդ արժեքների պահպանության ամենաանհրաժեշտ միջոցները՝ սերտորեն համագործակցելով նշված իշխանությունների հետ։
3. Բարձր պայմանավորվող կողմերից յուրաքանչյուրը, որի կառավարությունը դիմադրության շարժման անդամների կողմից դիտվում է իբրև իրենց օրինական կառավարություն, հնարավորության դեպքում նրանց ուշադրությունը հրավիրում է Կոնվենցիայի՝ մշակութային արժեքների հարգմանը վերաբերող դրույթների պահպանման պարտավորություններին։
CHW(Caucasus Heritage Watch)-ի եզրակացությունները օգտագործվել են մի շարք կառավարական և միջազգային հարթակներում։ Դրանք օգտագործվել են որպես ապացույց Արդարադատության միջազգային դատարանում (Հայաստան ընդդեմ Ադրբեջանի) ընթացող գործում։ Մենք նաև ճեպազրույցներ ենք անցկացրել և ցուցմունքներ տվել ԱՄՆ կոնգրեսականների և կոնգրեսական լսումների, ինչպես նաև Մեծ Բրիտանիայի խորհրդարանի համար։ Մեր եզրակացությունները հիմք են հանդիսացել ԱՄՆ Միջազգային կրոնական ազատության հանձնաժողովի (USCIRF) տարեկան զեկույցների համար, որոնք վերաբերում են Ադրբեջանին։
2019 թվականին այն հիմնադրվել է, և իրավական տեսանկյունից Ղարաբաղը եղել և մնում է Ադրբեջանի մաս։
Ադրբեջանի օրենսդրության տեսանկյունից նմանատիպ ցանկացած շինություն պետք է համաձայնեցվի երկրի տարածքային քաղաքաշինության կոմիտեի, մշակույթի նախարարության և մի շարք այլ գերատեսչությունների հետ։
Այստեղ ներգրավված են տարբեր կառույցներ, և ցանկացած օբյեկտի շինարարություն պետք է համաձայնեցվի դրանց հետ՝ սկսած արտակարգ իրավիճակների ծառայությունից մինչև, օրինակ՝ կոմունալ ծառայությունների օպերատորներ։
Նույն կերպ, Ադրբեջանի օրենսդրության տեսանկյունից այս եկեղեցին կառուցվել է ադրբեջանական օրենքների խախտմամբ։
Այսինքն՝ այդ շինությունը համարվում է անօրինական։
Կարելի է փաստել, որ Արցախի մշակութային ժառանգությունը ոչ միայն պատմության վկայություն է, այլև կենդանի ինքնություն, հիշողություն և ժողովրդի գոյության իրավունքի ապացույց։ Ներկայացված փաստերը, լուսանկարները և վերլուծությունները ցույց են տալիս, որ մշակութային կոթողները պարզապես քարե կառույցներ չեն, այլ սերունդների ստեղծած հոգևոր, պատմական և ազգային արժեքների մարմնացում։
Այս աշխատանքի ընթացքում բացահայտվեց, թե ինչպիսի ծանր հարված է հասցվել այդ ժառանգությանը վերջին տարիներին․ մի մասը վնասվել է, մի մասը՝ ոչնչացվել, իսկ մյուս մասը գտնվում է լուրջ վտանգի տակ։ Սակայն միևնույն ժամանակ ակնհայտ դարձավ, որ մշակույթը հնարավոր չէ ամբողջությամբ վերացնել, քանի դեռ այն ապրում է հիշողության, գիտակցության և գիտական արձանագրման մեջ։