Երկաթե կամք և թվային կամուրջներ
Ինչպես են հայ «Լեգենդները» փոխում հաշմանդամության մասին պատկերացումները
Հեղինակ`
Մարի Դավթյան
Ղեկավար`
Գայանե Միրզոյան
Երևանի փոքրիկ մարզասրահներից մեկում, որտեղ օդը հագեցած է մետաղի հոտով և անկոտրում համառությամբ, ծանրաքարերի ձայնը միախառնվում է հումորի ու բարձր ծիծաղի հետ: Այստեղ՝ «Լեգենդների» մարզասրահում, մարմնական սահմանափակումները ոչ թե պատնեշ են, այլ նոր սկզբնակետ:
Այս շարժման առաջամարտիկը Սարգիս Ստեփանյանն է՝ մի մարդ, ում կյանքը կիսվեց «առաջ»-ի և «հետո»-ի 2014 թվականի հուլիսի 29-ին, երբ Արցախում մարտական առաջադրանք կատարելիս ականի պայթյունից կորցրեց երկու ոտքը և մեկ ձեռքը: Տարիներ անց, երբ նրան առաջարկեցին ձեռքի թանկարժեք պրոթեզ, Սարգիսը խնդրեց այդ գումարով մարզասարքեր գնել, որոնք կծառայեն տասնյակ այլ վիրավոր երիտասարդների:
«Լեգենդների» մարզասրահը, որն իր դռները բացեց 2018-ին, դարձել է ոչ միայն սպորտային կենտրոն, այլև սոցիալական լաբորատորիա, որտեղ հաշմանդամություն ունեցող և չունեցող անձինք մարզվում են կողք կողքի:
«Լեգենդների» մարզասրահը, որն իր դռները բացեց 2018-ին, դարձել է ոչ միայն սպորտային կենտրոն, այլև սոցիալական լաբորատորիա, որտեղ հաշմանդամություն ունեցող և չունեցող անձինք մարզվում են կողք կողքի:
Սարգիս Ստեփանյանը 2014 թվականի հուլիսի 29-ին վիրավորվել էր Արցախում՝ մարտական առաջադրանք կատարելիս։ Չնայած դրան՝ 2015 թվականի փետրվարից նա սկսեց զբաղվել պարաբազկամարտով։ Հաջորդ տարիներին մասնակցեց Եվրոպայի և աշխարհի առաջնություններին՝ գրանցելով նշանակալի արդյունքներ։
2017 թվականին Սարգիսը դարձավ գավաթակիր՝ հանդես գալով միանգամից երեք սպորտային դասակարգերում։ Նախ՝ նստած կարգում նա հռչակվեց չեմպիոն, այնուհետև իր հիմնական դասակարգում՝ չբռնվող մարզիկների խմբում, նույնպես զբաղեցրեց առաջին հորիզոնականը։ Բացի այդ, բացարձակ քաշային կարգում գրավեց երկրորդ տեղը։
Այդ ընթացքում «Հայ վիրավոր հերոսներ» հիմնադրամը ծրագրում էր նրան նվիրաբերել ձեռքի պրոթեզ՝ կյանքի որակը բարելավելու նպատակով։ Հիմնադրամի հիմնադիր Ռազմիկ Արզումանյանի հետ քննարկման ընթացքում Սարգիս Ստեփանյանը առաջարկեց պրոթեզի համար նախատեսված գումարով ձեռք բերել մարզասարքեր ։ Նրա նպատակն էր, որ այդ միջոցները ծառայեն ոչ միայն իրեն, այլ տասնյակ այլ երիտասարդների՝ նպաստելով նրանց ինտեգրմանը հասարակության մեջ։
Արդյունքում ձեռք բերվեցին տեղական արտադրության մարզասարքեր, կահավորվեց մարզադահլիճը, և այդպես հիմնադրվեց «Լեգենդների» մարզասրահը։ Այն պաշտոնապես բացվեց 2018 թվականի սեպտեմբերի 1-ին։
2017 թվականին Սարգիսը դարձավ գավաթակիր՝ հանդես գալով միանգամից երեք սպորտային դասակարգերում։ Նախ՝ նստած կարգում նա հռչակվեց չեմպիոն, այնուհետև իր հիմնական դասակարգում՝ չբռնվող մարզիկների խմբում, նույնպես զբաղեցրեց առաջին հորիզոնականը։ Բացի այդ, բացարձակ քաշային կարգում գրավեց երկրորդ տեղը։
Այդ ընթացքում «Հայ վիրավոր հերոսներ» հիմնադրամը ծրագրում էր նրան նվիրաբերել ձեռքի պրոթեզ՝ կյանքի որակը բարելավելու նպատակով։ Հիմնադրամի հիմնադիր Ռազմիկ Արզումանյանի հետ քննարկման ընթացքում Սարգիս Ստեփանյանը առաջարկեց պրոթեզի համար նախատեսված գումարով ձեռք բերել մարզասարքեր ։ Նրա նպատակն էր, որ այդ միջոցները ծառայեն ոչ միայն իրեն, այլ տասնյակ այլ երիտասարդների՝ նպաստելով նրանց ինտեգրմանը հասարակության մեջ։
Արդյունքում ձեռք բերվեցին տեղական արտադրության մարզասարքեր, կահավորվեց մարզադահլիճը, և այդպես հիմնադրվեց «Լեգենդների» մարզասրահը։ Այն պաշտոնապես բացվեց 2018 թվականի սեպտեմբերի 1-ին։
It is necessary to choose a visual aid that is appropriate for the topic and audience.
Մարզասրահի անվան ընտրության հարցում սկզբնական շրջանում Սարգսի ընկերները առաջարկել էին այն կապել նրա անձի հետ՝ «երկաթե կամք» գաղափարով, սակայն Սարգիսը նախընտրեց այլ մոտեցում։ Ընտրվեց «Լեգենդների» անվանումը՝ նպատակ ունենալով ստեղծել մի վայր, որտեղ կձևավորվեն ապագա լեգենդներ։
«Լեգենդների» մարզասրահը տարբերվում է իր ներառականությամբ․ այն նախատեսված է ինչպես հաշմանդամություն ունեցող, այնպես էլ չունեցող անձանց համար։ Այս մոտեցումը նպաստում է նրանց համատեղ մարզվելուն և սոցիալական ինտեգրմանը։ Մարզասրահում արդեն գործունեություն են ծավալում միջազգային հաջողություններ գրանցած մարզիկներ, որոնք նաև հանդես են գալիս որպես մարզիչներ։ Ստեփանյանի համոզմամբ՝ հենց այս միջավայրում պետք է ձևավորվեն «նոր լեգենդներ», որոնք Հայաստանը պատվով կներկայացնեն միջազգային հարթակներում։ Այդպես էլ եղավ. Սարգիս Ստեփանյանի շնորհիվ ձևավորվեց մեծ թիմ և միասնականության շնորհիվ թիմը հաջողեց։ Վառ օրինակ են Ռաֆայել Ազիզյանը, Շահեն Բաբայանը, Սերոբ Հովհաննիսյանը։ Թիմի գրեթե բոլոր անդամները ցուցաբերում են ակտիվություն սոցիալական հարթակներում, կիսվում իրենց առօրյայով, ձեռքբերումներով , հաղթանակներով և հիմնականում գրավում լսարանին հումորային վիդեոռիլեր տեղադրելով։
«Լեգենդների» մարզասրահը տարբերվում է իր ներառականությամբ․ այն նախատեսված է ինչպես հաշմանդամություն ունեցող, այնպես էլ չունեցող անձանց համար։ Այս մոտեցումը նպաստում է նրանց համատեղ մարզվելուն և սոցիալական ինտեգրմանը։ Մարզասրահում արդեն գործունեություն են ծավալում միջազգային հաջողություններ գրանցած մարզիկներ, որոնք նաև հանդես են գալիս որպես մարզիչներ։ Ստեփանյանի համոզմամբ՝ հենց այս միջավայրում պետք է ձևավորվեն «նոր լեգենդներ», որոնք Հայաստանը պատվով կներկայացնեն միջազգային հարթակներում։ Այդպես էլ եղավ. Սարգիս Ստեփանյանի շնորհիվ ձևավորվեց մեծ թիմ և միասնականության շնորհիվ թիմը հաջողեց։ Վառ օրինակ են Ռաֆայել Ազիզյանը, Շահեն Բաբայանը, Սերոբ Հովհաննիսյանը։ Թիմի գրեթե բոլոր անդամները ցուցաբերում են ակտիվություն սոցիալական հարթակներում, կիսվում իրենց առօրյայով, ձեռքբերումներով , հաղթանակներով և հիմնականում գրավում լսարանին հումորային վիդեոռիլեր տեղադրելով։
Ռաֆայել Ազիզյան
Ռաֆայել Ազիզյանը հայ զինվորական է (լեյտենանտ), որը հայտնի է դարձել հատկապես ծառայության ընթացքում ստացած ծանր վիրավորման պատճառով։
2019 թվականին առաջնագծում, հակառակորդի կրակոցից ստացել է ծանր հրազենային վիրավորում։ Վիրավորումից հետո տեղափոխվել է զինվորական հոսպիտալ , որտեղ անցել է բուժում և վերականգնողական փուլ։ Ծանր վիրավորման հետևանքով Ռաֆայելը ձեռք է բերել հաշմանդամություն։
Ռաֆայել Ազիզյանը ավարտել է ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետը մագիստրոսի աստիճանով։ Այժմ աշխատում է Արշալույս գյուղի միջնակարգ դպրոցում որպես Նախնական զինվորական պատրաստության ուսուցիչ, և լեգենդների մարզասրահում աշխատում է որպես մարզիչի օգնական։
2019 թվականին առաջնագծում, հակառակորդի կրակոցից ստացել է ծանր հրազենային վիրավորում։ Վիրավորումից հետո տեղափոխվել է զինվորական հոսպիտալ , որտեղ անցել է բուժում և վերականգնողական փուլ։ Ծանր վիրավորման հետևանքով Ռաֆայելը ձեռք է բերել հաշմանդամություն։
Ռաֆայել Ազիզյանը ավարտել է ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետը մագիստրոսի աստիճանով։ Այժմ աշխատում է Արշալույս գյուղի միջնակարգ դպրոցում որպես Նախնական զինվորական պատրաստության ուսուցիչ, և լեգենդների մարզասրահում աշխատում է որպես մարզիչի օգնական։
Շահեն Բաբայան
Շահեն Բաբայանը Ծառայել է Հայաստանի զինված ուժերում։ Մասնակցել է 44-օրյա Արցախյան պատերազմին։ Պատերազմի ընթացքում ստացել է ծանր վիրավորում և դրա հետևանքով ձեռք է բերել հաշմանդամություն։ Շահեն Բաբայանի խոսքն է. «կարևորը հոգով քեզ չհամարես հաշմանդամ, ես ինձ չեմ համարում հաշմանդամ, և չեմ էլ ընդունում, երբ դիմացինն է այդպես վերաբերվում»։
Շահեն Բաբայանը պարաբազկամարտի Եվրոպայի և աշխարհի չեմպիոն է։ Աշխատում է «Լեգենդների» մարզասրահում որպես մարզիչ, իսկ պրոֆեսիոնալ պարաբազկամարտով զբաղվել է Սարգիս Ստեփանյանի խորհրդով։
Շահեն Բաբայանը պարաբազկամարտի Եվրոպայի և աշխարհի չեմպիոն է։ Աշխատում է «Լեգենդների» մարզասրահում որպես մարզիչ, իսկ պրոֆեսիոնալ պարաբազկամարտով զբաղվել է Սարգիս Ստեփանյանի խորհրդով։
Նաիրա Մեսրոպյանը մասնագիտությամբ բուժքույր է, սակայն այժմ աշխատում է մեկ այլ մասնագիտությամբ (Անվտանգության ծառայությունում, որպես տեսահսկման օպերատոր)։
2007թ-ից Նաիրայի մոտ առաջացել է կոնքազդրային հոդի խոշոր բջջային ուռուցք,որի պատճառով 6 վիրահատություն է տարել։ Առողջությունը ամբողջությամբ չվերականգնվեց և օրգանիզմը օտար մարմին չնդունեց, այժմ իր մոտ տվյալ հոդը բացակայում է։
Սակայն դա Նաիրային չընկճեց, և 2018 թ.ից ՀՀ հաշմանդամային սպորտի ֆեդերացիայի նախագահ Սարգիս Ստեփանյանի հրավերով սկսեց հաճախել «Լեգենդների» մարզասրահ, զբաղվել պրոֆեսիոնալ սպորտով։
2007թ-ից Նաիրայի մոտ առաջացել է կոնքազդրային հոդի խոշոր բջջային ուռուցք,որի պատճառով 6 վիրահատություն է տարել։ Առողջությունը ամբողջությամբ չվերականգնվեց և օրգանիզմը օտար մարմին չնդունեց, այժմ իր մոտ տվյալ հոդը բացակայում է։
Սակայն դա Նաիրային չընկճեց, և 2018 թ.ից ՀՀ հաշմանդամային սպորտի ֆեդերացիայի նախագահ Սարգիս Ստեփանյանի հրավերով սկսեց հաճախել «Լեգենդների» մարզասրահ, զբաղվել պրոֆեսիոնալ սպորտով։
Նաիրա Մեսրոպյան
Անձնական մարզիչ Գևորգ Ստեփանյանի այսքան տարիների քրտնաջան աշխատանքի շնորհիվ այժմ Նաիրան հինգ անգամ երկու ձեռքով դարձել է աշխարհի առաջնության հաղթող,և չորս անգամ երկու ձեռքով Եվրոպայի առաջնության չեմպիոն։ Այժմ պատրաստվում է Հունգարիայի մայրաքաղաք Բուդապեշտում կայանալիք Եվրոպայի առաջնությանը, Նաիրայի խոսքն է՝ «Աստված առաջ, երկու ձեռքով էլ ոսկե մեդալ կբերեմ»։
Սերոբ Հովհաննիսյան
Սերոբ Հովհաննիսյանը ծառայել է Արցախի Մարտունու շրջանում։ 2016 թվականին ծառայության ժամանակ դժբախտ պատահար եղավ, Սերոբը ողնաշարի ծանր վնասվածք ստացավ և կորցրեց քայլելու կարողությունը։ Սերոբի համար հաշմանդամությունը դատավճիռ չէ և նրա խոսքն է՝ «Եթե ունես ցանկություն, ինչի կարող ես հասնել այս կյանքում անկախ կարգավիճակից»։
Հայաստանը, որտեղ հաշվառված է շուրջ 191,827 հաշմանդամություն ունեցող անձ, երկար ժամանակ կառչած էր սպասարկման «բժշկական մոդելին»: Այս համակարգում հաշմանդամությունը դիտվում էր որպես «հիվանդություն», որը պետք է բուժել, իսկ անհատին՝ մեկուսացնել տանը կամ հատուկ հաստատություններում:
Սակայն 2023 թվականից Հայաստանը սկսեց անցում կատարել Ֆունկցիոնալության գնահատման նոր համակարգին, որը հիմնված է Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) չափանիշների վրա: Սա այլևս միայն բժշկական ախտորոշում չէ, այլ նաև գնահատում է, թե ինչպես է մարդը մասնակցում հասարակական կյանքին և ինչպիսի միջավայրային արգելքների է բախվում:
Չնայած այս բարեփոխումներին, ճանապարհը հարթ չէ: Ինչպես նշվում է «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի իրականացման վերաբերյալ Հայաստանում ստվերային զեկույցի» մեջ, «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն դատական հայց է ներկայացրել ընդդեմ Նախարարության՝ պահանջելով հրապարակել այն «գաղտնի ալգորիթմը», որով որոշվում է մարդու ֆունկցիոնալության աստիճանը: «Առանց թափանցիկության՝ բարեփոխումը մնում է ընդամենը թվային պատյան»,- նշում են իրավապաշտպանները:
Սակայն 2023 թվականից Հայաստանը սկսեց անցում կատարել Ֆունկցիոնալության գնահատման նոր համակարգին, որը հիմնված է Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) չափանիշների վրա: Սա այլևս միայն բժշկական ախտորոշում չէ, այլ նաև գնահատում է, թե ինչպես է մարդը մասնակցում հասարակական կյանքին և ինչպիսի միջավայրային արգելքների է բախվում:
Չնայած այս բարեփոխումներին, ճանապարհը հարթ չէ: Ինչպես նշվում է «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի իրականացման վերաբերյալ Հայաստանում ստվերային զեկույցի» մեջ, «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ-ն դատական հայց է ներկայացրել ընդդեմ Նախարարության՝ պահանջելով հրապարակել այն «գաղտնի ալգորիթմը», որով որոշվում է մարդու ֆունկցիոնալության աստիճանը: «Առանց թափանցիկության՝ բարեփոխումը մնում է ընդամենը թվային պատյան»,- նշում են իրավապաշտպանները:
Այնտեղ, որտեղ պետական մեքենան դանդաղում է, օգնության է հասնում սոցիալական մեդիան: «Լեգենդների» թիմի անդամները՝ Ռաֆայել Ազիզյանը, Շահեն Բաբայանը և Սերոբ Հովհաննիսյանը, դարձել են թվային հարթակների աստղեր: Նրանք հրապարակում են հումորային վիդեոռիլեր, որտեղ ծաղրում են կարծրատիպերն ու ցուցադրում իրենց առօրյան:
«Կարևորը հոգով քեզ չհամարես հաշմանդամ»,- ասում է աշխարհի չեմպիոն Շահեն Բաբայանը: Նրանց ուղերձը հստակ է. հաշմանդամություն ունեցող անձը ոչ թե խղճահարության օբյեկտ է, այլ ակտիվ քաղաքացի, ով մարզվում է, կատակում և հաղթում: Սա հենց այն «սոցիալական մոդելն» է, որտեղ շեշտը դրվում է ոչ թե սահմանափակումների, այլ հավասար հնարավորությունների վրա:
«Կարևորը հոգով քեզ չհամարես հաշմանդամ»,- ասում է աշխարհի չեմպիոն Շահեն Բաբայանը: Նրանց ուղերձը հստակ է. հաշմանդամություն ունեցող անձը ոչ թե խղճահարության օբյեկտ է, այլ ակտիվ քաղաքացի, ով մարզվում է, կատակում և հաղթում: Սա հենց այն «սոցիալական մոդելն» է, որտեղ շեշտը դրվում է ոչ թե սահմանափակումների, այլ հավասար հնարավորությունների վրա:
sargis_stepanyan_official
legend_gym_armenia
Legend Gym Reels
Այս բովանդակության հիմնական նպատակը հանրությանը իրազեկելն է․ ցույց տալ, որ նրանք կան, ակտիվ են և լիարժեք մասնակցում են կյանքին։ Տեսանյութերի միջոցով ներկայացվում են օրինակներ, որտեղ հաշմանդամություն ունեցող մարդիկ, անկախ ֆիզիկական սահմանափակումներից, մարզվում են, դառնում են չեմպիոններ, կառուցում ընտանիք և ապրում լիարժեք կյանքով։
Սարգիս Ստեփանյանի և իր թիմի գործունեությունը ունի կարևոր սոցիալական ուղերձ․ այն հիշեցնում է, որ կյանքում ոչ ոք ապահովագրված չէ նման իրավիճակներից։ Մարդիկ տարբեր տարիքում կարող են ձեռք բերել հաշմանդամություն կամ ծնվել դրա հետ, սակայն դա չի նշանակում կյանքի որակի անկում։ Ներկայացվող օրինակները նպատակ ունեն փոխելու հանրային ընկալումը և բարձրացնելու մարդկանց մոտիվացիան։
Սարգիս Ստեփանյանի և իր թիմի գործունեությունը ունի կարևոր սոցիալական ուղերձ․ այն հիշեցնում է, որ կյանքում ոչ ոք ապահովագրված չէ նման իրավիճակներից։ Մարդիկ տարբեր տարիքում կարող են ձեռք բերել հաշմանդամություն կամ ծնվել դրա հետ, սակայն դա չի նշանակում կյանքի որակի անկում։ Ներկայացվող օրինակները նպատակ ունեն փոխելու հանրային ընկալումը և բարձրացնելու մարդկանց մոտիվացիան։