ՄԱՐԳԱՐԱ
Կյանքը հայ-թուրքական սահմանին
Հեղինակ`
Մանե Արշակյան
Ղեկավար՝
Գայանե Միրզոյան
Երևանից ընդամենը 38-40 կիլոմետր հեռավորության վրա, Արաքս գետի ափին է գտնվում Մարգարա գյուղը՝ մի բնակավայր, որտեղ համակցված են մեծ քաղաքականությունն ու մարդկային առօրյան:
Մարգարան հիմնադրվել է 19-րդ դարի սկզբին արհեստավոր Մարգարի կողմից, սակայն բնակավայրի արմատները հասնում են մինչև 8-րդ դար։ Գյուղի խորհրդանիշը Արաքսի վրա գտնվող կամուրջն է, որի պատմական լուսանկարը 1925 թվականին արվել է նորվեգացի մեծ հումանիտար գործիչ Ֆրիտյոֆ Նանսենի կողմից:
Bridge over Arax at Margara in 1925. Fridtjof Nansen, National Library of Norway, colorizet with https://palette.fm/
Bridge over Arax at Margara in 1925. Fridtjof Nansen, National Library of Norway, colorizet with https://palette.fm/
Բևեռախույզ, գիտնական և Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր Նանսենը իր անունը կրող անձնագրերով փրկեց և աշխարհով մեկ ապաստան տվեց 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանությունից փրկված հազարավոր գաղթականներին։ Այսօր Մարգարայում ապրում են հենց այդ գաղթականների՝ Արևմտյան Հայաստանից մազապուրծ եղածների ժառանգները։
Սակայն Մարգարայի բնակիչները շատ վաղուց ոչ մի կապ չեն ունեցել հակառակ ափի հետ։ Խորհրդային տարիներին այս սահմանը ծառայում էր որպես ԽՍՀՄ «երկաթե վարագույր»։ Այն խիստ հսկվող, փշալարերով պատված և միլիտարիզացված գոտի էր, որտեղ շփումները բացարձակապես արգելված կամ վերահսկելի էին։
Նույնիսկ Հայաստանի անկախացումից հետո սահմանը մնաց փակ Ղարաբաղյան հակամարտության պատճառով: 1993 թվականի ապրիլի 3-ին Թուրքիան պաշտոնապես և միակողմանիորեն փակեց սահմանը՝ ի նշան աջակցության Ադրբեջանի։ Այդ օրվանից սկսած՝ սահմանային դարպասները բացվել են միայն բացառիկ հումանիտար նպատակով.
Պայմանական Նշաններ
Սահմանամերձ Համայնք
Երևան–Մարգարա Երթուղի
Երևան
Մարգարա (Մաքսակետ)
Հայ-թուրքական սահմանը բացվել է`
1988 թ.
Սպիտակի ավերիչ երկրաշարժից հետո Հայաստան օգնություն տեղափոխելու համար։
Սպիտակի ավերիչ երկրաշարժից հետո Հայաստան օգնություն տեղափոխելու համար։
2023 թ.
Թուրքիայում տեղի ունեցած աղետալի երկրաշարժի ժամանակ հայկական օգնությունը տեղ հասցնելու նպատակով։
Թուրքիայում տեղի ունեցած աղետալի երկրաշարժի ժամանակ հայկական օգնությունը տեղ հասցնելու նպատակով։
2025 թ.
Մարգարայի անցակետով Սիրիա ուղարկվող հումանիտար բեռների համար:
Մարգարայի անցակետով Սիրիա ուղարկվող հումանիտար բեռների համար:
2025 թ.
ՀՀ հատուկ ներկայացուցիչ, ԱԺ փոխնախագահ Ռուբեն Ռուբինյանի և Թուրքիայի հատուկ ներկայացուցիչ Սերդար Քըլըչի «Մարգարա» սահմանային անցակետում հանդիպման ժամանակ:
ՀՀ հատուկ ներկայացուցիչ, ԱԺ փոխնախագահ Ռուբեն Ռուբինյանի և Թուրքիայի հատուկ ներկայացուցիչ Սերդար Քըլըչի «Մարգարա» սահմանային անցակետում հանդիպման ժամանակ:
Այսօր Մարգարայի անցակետը վերակառուցված է և տեխնիկապես պատրաստ է շահագործման։ ՀՀ կառավարությունը մոտ 2.15 միլիոն դոլար է ներդրել դրա արդիականացման համար։ 2025 թվականի սկզբից սահմանի հսկողությունն ամբողջությամբ անցել է ՀՀ սահմանապահ ծառայությանը՝ փոխարինելով 33 տարի այստեղ ծառայած ռուս սահմանապահներին:
Այնուամենայնիվ, այս ենթակառուցվածքային վերազինումը ու պետական վերահսկողության փոփոխությունը դեռևս չեն արտացոլվում գյուղի առօրյա կյանքում, որտեղ տասնամյակների մեկուսացումն ու պատմական հիշողությունը ստեղծել են անտեսանելի, բայց ամուր հոգեբանական պատնեշներ:
Մարգարայի վարչական ղեկավար Էդգար Ենոքյանը կտրականապես խուսափում է անցակետի մասին որևէ հրապարակային խոսքից՝ մտահոգվելով, որ իր մեկնաբանությունը կարող է պիտակավորվել որպես «թրքամոլություն»։ Նա նախընտրում է հեռու մնալ քննարկումներից՝ պնդելով, որ նույնիսկ տեղյակ չէ և չի հետաքրքրվում սահմանային անցակետին առնչվող հարցերով:
Համայնքի բնակիչները ևս հիմնականում խուսափում են տեսախցիկներից, իսկ օդում զգացվում է որոշակի լարվածություն նույնիսկ համագյուղացիների միջև:
Տեղացիների մի մասը, ինչպես Ղարիբ Թադևոսյանը, զգուշանում են, որ սահմանի բացումը կարող է անվտանգային և տնտեսական սպառնալիք դառնալ՝ նշելով, որ «Թուրքիան չի փոխվել»:
«Մենք Արևմտյան Հայաստանում խաղաղ չէի՞նք ապրում։ Ես ընդամենը երրորդ սերունդն եմ․ տատս եկել է Իգդիրից, և հենց այս նույն կամրջով է անցել։ Ի՞նչ էին արել նրանք․ մարդիկ սպանվում էին հայ լինելու համար»,- ասում է Մարգարա բնակավայրի բնակիչ Ղարիբ Թադևոսյանը, ով երկար տարիներ զբաղեցրել է Մարգարայի գյուղապետի տեղակալի պաշտոնը :
Թադևոսյանը, խոսելով հայ-թուրքական սահմանի Մարգարայի անցակետի բացման անվտանգային կողմի մասին, հիշում է Հայոց ցեղասպանությունը՝ նշելով, որ Թուրքիան չի փոխվել, և 2020 թվականի 44-օրյա պատերազմը նույնպես տեղի է ունեցել Թուրքիայի անմիջական հովանավորությամբ։ Նրա խոսքով՝ անցակետի բացումը կարող է նաև բացասական ազդեցություն ունենալ տնտեսական առումով․ գյուղատնտեսությունը կարող է անկում ապրել, և առաջանալ գյուղմթերքի իրացման խնդիրներ։
Տեղացիների մի մասը, ինչպես Ղարիբ Թադևոսյանը, զգուշանում են, որ սահմանի բացումը կարող է անվտանգային և տնտեսական սպառնալիք դառնալ՝ նշելով, որ «Թուրքիան չի փոխվել»:
«Մենք Արևմտյան Հայաստանում խաղաղ չէի՞նք ապրում։ Ես ընդամենը երրորդ սերունդն եմ․ տատս եկել է Իգդիրից, և հենց այս նույն կամրջով է անցել։ Ի՞նչ էին արել նրանք․ մարդիկ սպանվում էին հայ լինելու համար»,- ասում է Մարգարա բնակավայրի բնակիչ Ղարիբ Թադևոսյանը, ով երկար տարիներ զբաղեցրել է Մարգարայի գյուղապետի տեղակալի պաշտոնը :
Թադևոսյանը, խոսելով հայ-թուրքական սահմանի Մարգարայի անցակետի բացման անվտանգային կողմի մասին, հիշում է Հայոց ցեղասպանությունը՝ նշելով, որ Թուրքիան չի փոխվել, և 2020 թվականի 44-օրյա պատերազմը նույնպես տեղի է ունեցել Թուրքիայի անմիջական հովանավորությամբ։ Նրա խոսքով՝ անցակետի բացումը կարող է նաև բացասական ազդեցություն ունենալ տնտեսական առումով․ գյուղատնտեսությունը կարող է անկում ապրել, և առաջանալ գյուղմթերքի իրացման խնդիրներ։
«Ես ուզում եմ մինչև 2020 թվականի սահմանները, Արցախն եմ ուզում, հզոր հայրենիք եմ ուզում, ոչ թե սահմանները բացեն, էժան գյուղատնտեսական ապրանքներ բերեն, լցնեն, ուտենք, վերջում մեզ մորթեն։ Սերունդներին ի՞նչ ենք ասելո. հետո ասելու են՝ ինչի՞ թողեցիք ձուլվենք։ Ես իմ երկիրն եմ ուզում՝ ուժեղ, առանց թուրքի, հայերեն լեզվով, իսկ սահմանները բացել՝ չէ, չեմ ուզում», - հավելում է Ղարիբ Թադևոսյանը:
Կիմա Կարապետյանը, ով երկար տարիներ աշխատել է Մարգարայի դպրոցում որպես հայոց պատմության ուսուցչուհի և ուսմասվար նշում է, որ նկատել է մի միտում․ իր նախկին աշակերտներից շատերը, ովքեր ժամանակին լքել էին երկիրը աշխատանք գտնելու նպատակով, սկսել են վերադառնալ, ինչը իրեն մեծապես ուրախացնում է։ Միևնույն ժամանակ նա ընդգծում է, որ յուրաքանչյուր ուսուցիչ, լինելով «միջնաբերդ», պետք է կարողանա այդ ամրությունը կերտել նաև յուրաքանչյուր աշակերտի մեջ, որպեսզի այն լինի այնքան կայուն, որ ոչինչ չկարողանա գայթակղել նրանց։
Ինչպես նաև, անդրադառնալով Մարգարայի երիտասարդության տրամադրվածությանը և ցեղասպանության պատմության դասաժամերին նրանց արձագանքին, Կիմա Կարապետյանը նշում է, որ թեմայի ընկալումը մեծապես կախված է ուսուցչից։ Նրա խոսքով՝ կարևոր է, որ աշակերտները ցեղասպանությունը չընկալեն միայն որպես վիշտ, այլ նաև որպես պատմություն, որը չի կարելի մոռանալ, սակայն միաժամանակ պետք է կարողանալ առաջ շարժվել։
Նրա համոզմամբ՝ Կառավարության ներկայումս ընտրած ուղին ճիշտ է․
«Այո, Ղարաբաղի հարցը ցավոտ է, բայց լուծում գտնելու ճանապարհը հենց սա է»,- ասում է նա՝ ձեռքով ակնարկելով իր մեջքի հետևում գտնվող դարպասները։
Ինչպես նաև, անդրադառնալով Մարգարայի երիտասարդության տրամադրվածությանը և ցեղասպանության պատմության դասաժամերին նրանց արձագանքին, Կիմա Կարապետյանը նշում է, որ թեմայի ընկալումը մեծապես կախված է ուսուցչից։ Նրա խոսքով՝ կարևոր է, որ աշակերտները ցեղասպանությունը չընկալեն միայն որպես վիշտ, այլ նաև որպես պատմություն, որը չի կարելի մոռանալ, սակայն միաժամանակ պետք է կարողանալ առաջ շարժվել։
Նրա համոզմամբ՝ Կառավարության ներկայումս ընտրած ուղին ճիշտ է․
«Այո, Ղարաբաղի հարցը ցավոտ է, բայց լուծում գտնելու ճանապարհը հենց սա է»,- ասում է նա՝ ձեռքով ակնարկելով իր մեջքի հետևում գտնվող դարպասները։
«Մարդիկ մտավախություններ ունեն, որ լեզուն կփոխվի և այլն, բայց Երևանում էլ որքան ցուցանակ կա, դրանց վրա գրված հայական փողոցների անունները հա՛մ անգրագետ են գրված, հա՛մ անգլերենով լեզվով։ Որքան լեզու գիտես, այնքան մարդ ես,չի կարելի գոռալ «վա՜յ թուրքրեն», ես պետք է թուրքերեն էլ իմանամ, ադրբեջաներեն էլ իմանամ, անգլերեն էլ իմանամ»,- ասում է Կիմա Կարապետյանը։
Կիմա Կարապետյան
Մարգարայի բնակիչ, մանկավարժ
«Վերջին 30 տարվա ընթացքում եղել են այնպիսի սխալներ, որոնք պետք է ուղղվեն։ Մենք հիմա ճիշտ ճանապարհի վրա ենք, և ես հույս ունեմ, որ ամեն ինչ լավ է լինելու։ Այդ սխալները պետք է ուղղենք հզոր դպրոցով, քանի որ մեր մշակույթը պետք է լինի դաստիարակիչ ուղենիշ, որի միջոցով մենք դուրս կգանք ճիշտ ճանապարհ։
Յուրաքանչյուր հայ մարդ՝ մանկապարտեզի տարիքից մինչև զառամյալ ծերունի, պետք է պատասխանատվություն զգա այս երկրի համար»,- ասում է նա։
Մեր զրույցի ընթացքում Կիմա Կարապետյանին այցելության եկավ նրա նախկին աշակերտներից մեկը, ով Երևանից իր ուսուցչուհու համար գիրք էր բերել։ Կարապետյանը պատմեց, որ իր օրը հիմնականում անցկացնում է ընթերցանությամբ կամ այգում՝ ծաղիկները խնամելով, չնայած, որ նա հողի հետ աշխատել առանձնապես չի սիրում, սակայն ծաղիկներին մեծ սիրով է վերաբերվում և հաճույքով է խնամում դրանք։
Յուրաքանչյուր հայ մարդ՝ մանկապարտեզի տարիքից մինչև զառամյալ ծերունի, պետք է պատասխանատվություն զգա այս երկրի համար»,- ասում է նա։
Մեր զրույցի ընթացքում Կիմա Կարապետյանին այցելության եկավ նրա նախկին աշակերտներից մեկը, ով Երևանից իր ուսուցչուհու համար գիրք էր բերել։ Կարապետյանը պատմեց, որ իր օրը հիմնականում անցկացնում է ընթերցանությամբ կամ այգում՝ ծաղիկները խնամելով, չնայած, որ նա հողի հետ աշխատել առանձնապես չի սիրում, սակայն ծաղիկներին մեծ սիրով է վերաբերվում և հաճույքով է խնամում դրանք։
Տեղի խանութպան Անահիտ Սաղաթելյանը նշում է, որ նախկինում եղել են որոշակի մտավախություններ՝ կապված սահմանի բացման հնարավոր անվտանգային խնդիրների հետ, սակայն, նրա խոսքով, այժմ այդ վախերը հիմնականում վերացել են։ Իսկ տնտեսական առումով ոչ մի բացասական զարգացման հավանականություն չեն տեսնում:
Նրա համոզմամբ՝ Կառավարության ներկայումս ընտրած ուղին ճիշտ է․
«Այո, Ղարաբաղի հարցը ցավոտ է, բայց լուծում գտնելու ճանապարհը հենց սա է»,- ասում է նա՝ ձեռքով ակնարկելով իր մեջքի հետևում գտնվող դարպասները։
Նրա համոզմամբ՝ Կառավարության ներկայումս ընտրած ուղին ճիշտ է․
«Այո, Ղարաբաղի հարցը ցավոտ է, բայց լուծում գտնելու ճանապարհը հենց սա է»,- ասում է նա՝ ձեռքով ակնարկելով իր մեջքի հետևում գտնվող դարպասները։
Մինչդեռ թյուրքագետ Վարուժան Գեղամյանը սահմանի շուտափույթ բացումը իրատեսական չի համարում՝ նշելով, որ Թուրքիան այն օգտագործում է որպես ճնշման միջոց:
«Գործնականում թուրքական կողմը չունի շահագռգռվածություն Հայատանի հետ բացելու իրենց իսկ կողմից փակված սահմանը: Փակ սահմանի միջոցով Թուրքիան ճնշում է գործադրում Հայաստանի վրա, առավելապես հայ հասարակության վրա՝ փորձելով ստեղծել ընկալում, թե եթե արվեն հերթական զիջումները, դրա դիմաց «կտրվի» բաց սահմանը։ Մինչդեռ, նույնիսկ հերթական զիջումներից հետո սահմանը չի բացվում, փոխարենը առաջ են քաշվում նոր նախապայմաններ»։
Վարուժան Գեղամյան
Թյուրքագետ
«Նախքան սահմանի գործարկումը քաղաքացիների հետ պետք է տարվեն աշխատանքներ։ Ավելի քան 30 տարի փակ սահմանի բացումը կարող է առաջացնել տարատեսակ խնդիրներ տարբեր ոլորտներում, օրինակ՝ անվտանգային, ռազմական և իրավական առումներով։
Ակնհայտ չէ նաև սահմանի բացման իրական մոտիվը։ Պետությունը բավարար կերպով չի ներկայացրել ոչ շահագրգիռ կողմերին, ոչ տնտեսվարողներին, ոչ էլ քաղաքացիներին, թե սահմանի բացումը ինչ առավելություններ և ինչ խնդիրներ կարող է առաջացնել։ Ցանկացած քայլի հետևում պետք է լինի գիտահեն մոտեցում, ինչը ես այժմ չեմ տեսնում»,- նշում է Գեղամյանը:
Ակնհայտ չէ նաև սահմանի բացման իրական մոտիվը։ Պետությունը բավարար կերպով չի ներկայացրել ոչ շահագրգիռ կողմերին, ոչ տնտեսվարողներին, ոչ էլ քաղաքացիներին, թե սահմանի բացումը ինչ առավելություններ և ինչ խնդիրներ կարող է առաջացնել։ Ցանկացած քայլի հետևում պետք է լինի գիտահեն մոտեցում, ինչը ես այժմ չեմ տեսնում»,- նշում է Գեղամյանը:
2020–2025 թվականներին Թուրքիայից Հայաստան ներմուծումների դինամիկան կրել է կտրուկ փոփոխություններ։ 2021 թվականին գրանցվել է զգալի անկում, որը պայմանավորված էր թուրքական ապրանքների ներմուծման ժամանակավոր արգելքով։
Սակայն արդեն 2022 թվականից սկսած՝ ներմուծումները արագ վերականգնվել են՝ հասնելով և նույնիսկ գերազանցելով նախորդ տարիների մակարդակը։
2023–2025 թվականներին նկատվում է կայուն աճ՝ հասնելով մոտ 350 միլիոն ԱՄՆ դոլարի։
Հարկ է նշել, որ ներմուծումների մի զգալի մասը իրականացվում է ոչ թե ուղիղ՝ Թուրքիայից, այլ երրորդ երկրների միջնորդությամբ։ Այս հանգամանքը պայմանավորված է ինչպես քաղաքական սահմանափակումներով, այնպես էլ առևտրային լոգիստիկ շղթաների առանձնահատկություններով, ինչի արդյունքում պաշտոնական վիճակագրությունը կարող է ամբողջությամբ չարտացոլել թուրքական ծագման ապրանքների իրական ներհոսքի ծավալները։
Սակայն արդեն 2022 թվականից սկսած՝ ներմուծումները արագ վերականգնվել են՝ հասնելով և նույնիսկ գերազանցելով նախորդ տարիների մակարդակը։
2023–2025 թվականներին նկատվում է կայուն աճ՝ հասնելով մոտ 350 միլիոն ԱՄՆ դոլարի։
Հարկ է նշել, որ ներմուծումների մի զգալի մասը իրականացվում է ոչ թե ուղիղ՝ Թուրքիայից, այլ երրորդ երկրների միջնորդությամբ։ Այս հանգամանքը պայմանավորված է ինչպես քաղաքական սահմանափակումներով, այնպես էլ առևտրային լոգիստիկ շղթաների առանձնահատկություններով, ինչի արդյունքում պաշտոնական վիճակագրությունը կարող է ամբողջությամբ չարտացոլել թուրքական ծագման ապրանքների իրական ներհոսքի ծավալները։
«Համայնքների ֆինանսիստների միավորում» հասարակական կազմակերպության գործադիր տնօրեն Աբրահամ Արտաշեսյանը համոզված է, որ սահմանների բացումը ինքնին չի կարող բացասական հետևանքներ առաջացնել երկրի համար։ Նրա խոսքով՝ գործընթացը կարող է նոր տնտեսական հնարավորություններ ստեղծել, խթանել առևտուրը և ներդրումները։
«Մյուս սահմանամերձ համայնքնեում տեսնում ենք, որ ճարտարապետության առումով ով ինչ կարողացել, սարքել է։ Այստեղ պետք է հասկանանք, որ եթե այդ նեղ գյուղերի միջով մեծ շարժ ենք ունենալու, քաղաքաշինության տեսանկյունից ինչպես ենք կարողանալու ապահովել երթևեկությունը։ Օրինակ՝ Սիսիանում բեռնատարների կշռման հատվածում կուտակումներ են լինում, և դրանք անհարմարություններ են ստեղծում թե՛ մարդկանց շարժի, թե՛ անվտանգության, թե՛ ճանապարհի շահագործման առումով։ Պետք է հասկանալ ռիսկերը։ Հիմնական ռիսկերը կապված են քաղաքաշինության հետ, ինչպես նաև՝ այլ համայնքներում առկա սանիտարական խախտումների և երթևեկությանը խանգարող խնդիրների, որոնք այստեղ պետք է նախապես հաշվի առնել»,– նշում է Արտաշեսյանը։
Աբրահամ Արտաշեսյան
«Համայնքների ֆինանսիստների միավորում» ՀԿ-ի գործադիր տնօրեն
Խոսելով հետագա դրական ազդեցությունների վերաբերյալ Արտաշեսյանը նշեց, որ բիզնեսի տեսանկյունից հնարավոր է այն ունենա դրական ազդեցություն, եթե տեղական ինքնակառավարման մարմինները այս հնարավորությունը ճիշտ օգտագործեն ։
Մինչ դիվանագիտական հարթակներում քննարկվում են տարածաշրջանային խոշոր նախագծերն ու հեռանկարները, Մարգարայում առօրյան շարունակվում է իր հին հունով՝ հեռու քաղաքական հնչեղ վերնագրերից: Ու թեև ենթակառուցվածքները պատրաստ են, իսկ հսկողությունն արդեն իրականացնում են հայ սահմանապահները, Մարգարայի դռների իրական բացման հարցը շարունակում է մնալ անորոշ: