Հայկական գորգարվեստ. ինքնություն ԵՎ պահպանման խնդիրներ
Ուսանող` Շուշանիկ Հովհաննիսյան
Ղեկավար` Լիլիկ Ստեփանյան, բ.գ.թ.
Պատկերը գեներացվել է ChatGPT-ի միջոցով
Հայկական գորգագործության պատմությունը սկսվել է հազարավոր տարիներ առաջ՝ դեռ վաղ միջնադարում։ Առաջին գորգերը ոչ միայն տաքություն և հարմարավետություն էին ապահովում, այլև պատմում էին ժողովրդի կյանքի, հավատալիքների ու սովորույթների մասին։
Յուրաքանչյուր գորգ իր մեջ կրում է պատմություն․ այն կարող է պատմել առասպելներ, խորհրդանիշներ կամ բնական աշխարհը՝ կենդանիներ, ծաղիկներ, աստղեր։ Հին վարպետների նուրբ աշխատանքը ու վառ գունապնակը հայկական գորգերը դարձրել են աշխարհում ճանաչված և հիացմունք առաջացնող արվեստ։
Այսօր հայկական գորգերը շարունակում են ապրել՝ միախառնելով ավանդական մոտեցումները նորարար դիզայնի հետ, հիշեցնելով մեր մշակութային ժառանգության ուժեղ և գեղեցիկ պատմությունը։
Յուրաքանչյուր գորգ իր մեջ կրում է պատմություն․ այն կարող է պատմել առասպելներ, խորհրդանիշներ կամ բնական աշխարհը՝ կենդանիներ, ծաղիկներ, աստղեր։ Հին վարպետների նուրբ աշխատանքը ու վառ գունապնակը հայկական գորգերը դարձրել են աշխարհում ճանաչված և հիացմունք առաջացնող արվեստ։
Այսօր հայկական գորգերը շարունակում են ապրել՝ միախառնելով ավանդական մոտեցումները նորարար դիզայնի հետ, հիշեցնելով մեր մշակութային ժառանգության ուժեղ և գեղեցիկ պատմությունը։
Վիշապագորգ
Վիշապներ, Կենաց ծառ՝ ուժի և պաշտպանության նշաններ։
Գորգարվեստի դպրոցը՝ ժամանակի ընթացքում
Ավանդույթը պահպանվում և զարգանում է
Ավանդույթը պահպանվում և զարգանում է
Աստղիկ Ամիրբեկյան
գորգագետ
Ալավերդիի գորգարվեստի դպրոցի հիմնադիր: Դպրոցը տարիներ շարունակ զբաղվում է հայկական գորգագործության պահպանմամբ և փոխանցմամբ։
2014 թվականից սկսեցի դասավանդել, և այսօր արդեն ունենք 300–500 աշակերտներ։ Նրանցից շատերը արդեն իրենք են սկսել դասավանդել, և տարբեր համայնքներում ձևավորվել են գորգագործական նոր կենտրոններ։
Գորգարվեստի դպրոցներում փորձ է արվում պահպանել ավանդույթը, սակայն կան նաև պատմություններ, որոնք խոսում են այդ ավանդույթի կորստի մասին։ Հիշում է Շուշիի գորգերի թանգարանի հիմնադիր Վարդան Ասծատրյանը:
Վարդան Ասծատրյան
Շուշիի գորգերի թանգարանի հիմնադիր
Շուշիի գորգերի թանգարանի հիմնադիր
2020 թվականի պատերազմի ընթացքում, Շուշիի գրավումից օրեր առաջ, Ասծատրյանին հաջողվել է փրկել թանգարանի կարևոր նմուշները՝ Երևան տարհանելով շուրջ 160 գորգ և այլ մշակութային արժեքներ։
Վարդան Ասծատրյանը 2011 թվականի սեպտեմբերի 2-ին՝ Արցախի անկախության օրը, Շուշիում հիմնադրել է գորգերի թանգարան։ Թանգարանում ներկայացված են Արցախի տարբեր գյուղերից հավաքված հարյուրամյակների պատմություն ունեցող գորգեր, որոնք ձեռք են բերվել դեռևս 2000-ականների սկզբից։
Ասծատրյանի խոսքով՝ այս գորգերը պահպանվել են մարդկանց վերաբերմունքի շնորհիվ․ շատերը չեն վաճառել դրանք, սակայն պատրաստակամությամբ փոխանցել են թանգարանին՝ գիտակցելով դրանց մշակութային արժեքը։
Վարդան Ասծատրյանի համոզմամբ՝ առանց այս մոտեցման թանգարանի ստեղծումը դժվար թե հնարավոր լիներ։
Ասծատրյանի խոսքով՝ այս գորգերը պահպանվել են մարդկանց վերաբերմունքի շնորհիվ․ շատերը չեն վաճառել դրանք, սակայն պատրաստակամությամբ փոխանցել են թանգարանին՝ գիտակցելով դրանց մշակութային արժեքը։
Վարդան Ասծատրյանի համոզմամբ՝ առանց այս մոտեցման թանգարանի ստեղծումը դժվար թե հնարավոր լիներ։
Շուշիի գորգերի թանգարանի հիմնադիր Վարդան Ասծատրյան
Լուսանկարները Վարդան Ասծատրյանի արխիվից
Գորգարվեստի պահպանման գործում կարևոր դեր ունեն նաև մարզային կրթական կենտրոնները, որտեղ ավանդույթը փոխանցվում է նոր սերնդին:
Աննա Հովհաննիսյան
գորգագործության ուսուցիչ
Գորգագործությունը երեխաներին ուսուցանում է ոչ միայն ձեռքի հմտություններ, այլև օգնում է նրանց կապվել իրենց ազգային արմատների ու ինքնության հետ։ Մեր խմբակը գործում է արդեն 8-10 տարի, և այդ ընթացքում դարձել է ոչ միայն ուսուցողական, այլև մշակութային կենտրոն։ Նախկինում խմբակը գրավում էր ավելի շատ երեխաների, և մարդիկ մեծ հետաքրքրությամբ էին մասնակցում։
Այսօր մենք փորձում ենք երեխաներին հետաքրքրել գորգագործությամբ և կարպետագործությամբ, փոխանցել ավանդույթները՝ այն դարձնելով հասանելի և զվարճալի նոր սերնդի համար։ Կարևոր է, որ նրանք ոչ միայն սովորեն տեխնիկան, այլև հասկանան իրենց ստեղծածի մշակութային արժեքը։
Այսօր մենք փորձում ենք երեխաներին հետաքրքրել գորգագործությամբ և կարպետագործությամբ, փոխանցել ավանդույթները՝ այն դարձնելով հասանելի և զվարճալի նոր սերնդի համար։ Կարևոր է, որ նրանք ոչ միայն սովորեն տեխնիկան, այլև հասկանան իրենց ստեղծածի մշակութային արժեքը։
Մեր փոքրիկ սաները սովորում են գորգագործության ու կարպետագործության գաղտնիքները՝ պահպանելով մեր ազգային ավանդույթները:
Այսօր երեխաները քիչ են ներգրավված, և դա մեծապես կապված է գորգագործության մասին համացանցում տեղեկությունների պակասի հետ։ Հարկավոր է ավելացնել տեղեկություններ և տարածել մշակույթը, որպեսզի նոր սերունդը ավելի շատ հետաքրքրվի այս արվեստով։
ՄԵԳԵՐՅԱՆ ԿԱՐՊԵՏ
Հայկական անուն, ոչ հայկական բովանդակություն
«Մեգերյան Կարպետ» ընկերությունը հիմնադրվել է 1917 թվականին Նյու Յորքում: Սկզբում զբաղվել է հին գորգերի վերանորոգմամբ և վաճառքով, հետագայում սկսել է նաև ձեռագործ գորգերի արտադրություն տարբեր երկրներում։ 2000-ականներին Մեգերյան ընտանիքը վերադարձել է Հայաստան՝ նպատակ ունենալով զարգացնել ոլորտը։ Հայաստանում վերականգնվել է ավանդական կրկնակի հանգույցով հյուսման տեխնիկան, որը ապահովում է գորգերի ամրությունն ու որակը։ Այսօր «Մեգերյան Կարպետը» գործում է նաև որպես մշակութային կենտրոն՝ համատեղելով արտադրությունը, ցուցադրությունը և կրթական նախաձեռնությունները։
Անահիտ Մովսիսյանը նշում է, որ իսկական հայկական գորգերը հնարավոր է տարբերել դրանց զարդանախշերով և ծագմամբ։ Նրա խոսքով՝ «Մեգերյան Կարպետում» ցուցադրված գորգերը ունեն հստակ տարեթվեր և անվանումներ, բերված են հայկական հին տներից և հաճախ կրում են ազգային խորհրդանիշներ՝ եկեղեցիների պատկերներ, խաչեր և ավանդական նախշեր:
Հայկական գորգագործությունը մեր մշակույթի կարևոր մասն է, սակայն այսօր կանգնած է լուրջ խնդիրների առաջ։ Ոչ հայկական գորգերի տարածումը հայկականի անվան տակ խաթարում է դրա իսկությունը, իսկ մեդիայի սահմանափակ անդրադարձը չի նպաստում խնդրի լուծմանը, խնդիր, որը պետք է տեղ գտնի մեր հասարակության առաջ ծառացած մարտահրավերների ցանկում։