Էլենտրոնային առևտուր(դիպլոմային)

Ժամանակակից աշխարհում թվային տեխնոլոգիաների զարգացումը արմատապես փոխել է մարդկանց առօրյան, հաղորդակցության ձևերը, ինչպես նաև տնտեսության և առևտրի կառուցվածքը։ Էլեկտրոնային կամ առցանց առևտուրը, որը սկզբնական փուլում դիտարկվում էր որպես ավանդական վաճառքի լրացուցիչ միջոց, վերջին տարիներին վերածվել է ինքնուրույն և արագ զարգացող ոլորտի՝ ձևավորելով նոր տնտեսական հարաբերություններ, սպառողական վարքագիծ և բիզնես մոդելներ։

Թվային հարթակների տարածումը, միջազգային առևտրային հոսքերի ակտիվացումը և տեխնոլոգիական լուծումների զարգացումը հանգեցրել են նրան, որ առցանց գնումներն այլևս ոչ թե բացառություն են, այլ առօրյա պրակտիկա։

Առցանց առևտրի զարգացման գործընթացը հատկապես արագացավ COVID-19 համավարակի տարիներին, երբ ֆիզիկական շփումների սահմանափակումը, տեղաշարժի դժվարությունները և սպառման նոր պայմանները բիզնեսներին ու սպառողներին ստիպեցին արագ հարմարվել թվային միջավայրին։

Գեներացված է ԱԲ-ով

Հայաստանում էլեկտրոնային առևտրի զարգացմանը զգալիորեն նպաստել են միջազգային ճանաչում ունեցող հարթակները, ինչպիսիք են Wildberries-ը, Temu-ն և Ozon-ը։ Այս հարթակները ոչ միայն ընդլայնել են սպառողների ընտրության հնարավորությունները, այլև փոխել են գնումների մշակույթը՝ դարձնելով այն ավելի արագ, հարմար և հասանելի։ Հարթակների մուտքը հայկական շուկա խթանել է օնլայն գնումների զարգացմանը, քանի որ առաջարկվող լայն տեսականին, մրցակցային գները և առաքման ճկուն պայմանները գրավել են մեծ թվով օգտատերերի։
Արդյունքում, այս հարթակները դարձել են հայ սպառողների կողմից առավել հաճախ օգտագործելի։

Լուսանկարը`Ռ Մարաշլեան ֆոտոստուդիայի արխիվից

Ըստ Similra.web կայքի տվյալների Հայաստանում Wildberries-ը, Ozon-ը և Temu-ն ամենատարածված օնլայն գնումներ կատարելու հարթակներն են: 2026թ․ տվյալներով Temu-ն զբաղեցնում է առաջին տեղը օնլայն գնումների հավելվածների շարքում, իսկ Wildberries-ը և Ozon-ը՝ համապատասխանաբար երկրորդ և երրորդ տեղերը։
Բացի այդ, ըստ ՀՀ ՊԵԿ տվյալների՝ Wildberries-ը արդեն ընդգրկվել է ՀՀ խոշոր հարկատուների ցանկում՝ վճարելով շուրջ 67 մլն դոլար հարկ, ինչը վկայում է այս հարթակների աճող տնտեսական ազդեցության մասին։

Լուսանկարը`Ռ Մարաշլեան ֆոտոստուդիայի արխիվից

Էլեկտրոնային առևտրի զարգացման մեջ կարևոր դեր են խաղում միջնորդ առաքման ծառայությունները, ինչպիսիք են Onex-ը, Globbing-ը և Ber-Ber-ը։ Այս ընկերությունները հնարավորություն են տալիս հայ սպառողներին կատարել գնումներ արտասահմանյան օնլայն հարթակներից՝ ապահովելով պատվերի ընդունում, հասցեների տրամադրում և առաքում դեպի Հայաստան։

Նրանց գործունեությունը զգալիորեն ընդլայնել է հայ սպառողների հասանելիությունը միջազգային շուկայում՝ հնարավորություն տալով օգտվել այն հարթակներից, որոնք չունեն ուղիղ առաքում դեպի ՀՀ։ Միևնույն ժամանակ, այս ծառայությունները ձևավորել են առցանց գնումների մշակույթի կարևոր բաղադրիչ՝ դարձնելով գործընթացը ավելի կազմակերպված և հասանելի։

Չնայած միջնորդ ծառայությունները զգալիորեն հեշտացնում են արտասահմանից գնումների գործընթացը, հաճախ հանդիպում են նաև խնդիրներ, որոնց պատճառով օգտատերերը կարող են տուժել։ Հատկապես այն դեպքերում, երբ հաճախորդները բավարար տեղեկացված չեն ծառայության պայմանների, ապահովագրության հնարավորությունների կամ ռիսկերի մասին։ Երբեմն ապրանքները կորում են կամ հասնում են վնասված վիճակում։

Սոֆի Էլիզբարյանը նման խնդրի առաջ է կանգնել․ նա Onex միջնորդ ծառայության միջոցով պատվիրել է Apple-ի պաշտոնական կայքից iPhone, սակայն ստացված փաթեթը եղել է դատարկ։

Սոֆի Էլիզբարյան

Brusov Media · Սոֆի Էլիզբարյանը խոսում է խնդրի մասին

Սկզբնական փուլում միջնորդ ընկերությունը հրաժարվել է զբաղվել խնդրով, ինչն ավելի է բարդացրել իրավիճակը և ավելացրել օգտատիրոջ կրած վնասը։

Սոֆի Էլիզբարյանը նշում է, որ նախնական մերժումից հետո կրկին դիմել է Onex-ին, որի արդյունքում ընկերությունը կապ է հաստատել Apple-ի հետ, սակայն վերջինս ևս հրաժարվել է փոխհատուցում տրամադրել։ Ներկայումս խնդիրը դեռևս գտնվում է քննարկման փուլում․ Սոֆին դիմել է նաև UPS ծառայությանը՝ փորձելով պարզել դեպքի մանրամասները և հնարավոր լուծումները։

Չնայած տեղի ունեցածին՝ Սոֆին նշում է, որ շարունակելու է օգտվել միջնորդ ծառայություններից, սակայն արդեն առավել զգուշությամբ՝ նախապես ճշտելով ապահովագրության պայմանները, գումարի վերադարձի հնարավորությունները և ընդհանուր ռիսկերը։ Նրա խոսքով՝ սա առաջին դեպքն է, երբ նման խնդիր է առաջացել․ մինչ այդ նա բազմիցս օնլայն հարթակներից տեխնիկա է պատվիրել ։

Հայաստանում էլեկտրոնային առևտուրը կարգավորվում է գործող իրավական դաշտով, ի տարբերություն մի շարք երկրների, որտեղ ոլորտը դեռևս լիարժեք կարգավորված չէ կամ գտնվում է զարգացման սկզբնական փուլում։ ՀՀ-ում ընդունված են համապատասխան օրենքներ և նորմատիվ ակտեր, որոնք ուղղված են առցանց առևտրի թափանցիկության ապահովմանը, սպառողների իրավունքների պաշտպանությանը և մրցակցային միջավայրի ձևավորմանը։

Միևնույն ժամանակ, կան նաև երկրներ, որտեղ կարգավորումները ավելի խիստ են և ընդգրկում են էլեկտրոնային առևտրի գրեթե բոլոր ասպեկտները, ինչը ևս ցույց է տալիս ոլորտի կարգավորման տարբեր մակարդակները։ Այնուամենայնիվ, ոլորտի ակտիվ զարգացումը ցույց է տալիս, որ առկա են ինչպես արդյունավետ գործող մեխանիզմներ, այնպես էլ որոշ բացեր, որոնք դեռևս լիարժեք կարգավորված չեն։

Այս առումով կարևոր է ընդհանուր գնահատել ոլորտի տարբեր բաղադրիչները՝ հասկանալու, թե որ ուղղություններում է իրավիճակը բավարար մակարդակի վրա, և որտեղ են առկա թերություններ, որոնք կարող են ազդեցություն ունենալ շուկայի զարգացման վրա։

Ստորև ՀՀ և ԵԱՏՄ այլ երկրների էլեկտրոնային առևտուրը կարգավորող օրենքների համեմատական աղյուսակն է։

Հայաստան

Բելառուս

Ղազախստան

Ղրղզստան

Ընթացքում է

Ռուսաստան

«Ամերիա» ընկերությունների կառավարման խորհրդատվական ծառայության ղեկավար Տիգրան Ջրբաշյան-ի գնահատմամբ՝ ներկայումս պետությունը դեռևս ամբողջապես պատրաստ չէ էլեկտրոնային առևտրի ոլորտում հստակ կանոնակարգում և արդյունավետ վերահսկողություն ապահովելու համար։ Նրա խոսքով՝ հատկապես կորոնավիրուսի համավարակից հետո կտրուկ աճել են ինչպես ապրանքների առաքումները, այնպես էլ օնլայն գործարքների քանակը, որոնք մեծամասամբ մանրածախ են։ Այս հանգամանքը ցույց է տալիս, որ էլեկտրոնային առևտուրը զարգանում է ավելի արագ, քան պետական կարգավորող մեխանիզմները, և ոլորտում դեռևս առկա է կարգավորման ու վերահսկողության բարելավման զգալի անհրաժեշտություն։

Brusov Media · Տիգրան Ջրբաշյան

«Ամբերդ» հետազոտական կենտրոնի
փորձագետ-գիտաշխատող, տ.գ.թ., դոցենտ Աննա Փախլյանը նշում է, որ Հայաստանի Հանրապետությունում թվայնացման օրակարգը ակտիվ փուլում է, և ոլորտային պետական կառույցները իրականացնում են մի շարք գործընթացներ՝ ուղղված էլեկտրոնային միջավայրի զարգացմանն ու կարգավորմանը։

Սակայն, նրա խոսքով, այդ գործընթացների զգալի մասը պահանջում է ժամանակ և փուլային իրականացում, ինչի պատճառով դրանց արդյունքները դեռևս ամբողջությամբ տեսանելի չեն։ Միաժամանակ, իրականացվող աշխատանքների ծավալը բավական մեծ է, ինչն էլ պայմանավորում է առաջընթացի հարաբերականորեն դանդաղ ընկալումը։

Աննա Փախլյան՝ փորձագետ

Կիբեռանվտանգության խնդիրները հանդիսանում են էլեկտրոնային առևտրի զարգացման կարևոր մարտահրավերներից մեկը։ Վերջին տարիներին նկատվում է կիբեռսպառնալիքների աճ, մասնավորապես ֆիշինգի և ֆինանսական խարդախությունների տեսքով։
Հայաստանում վերջին տարիներին կիբեռսպառնալիքների զգալի աճ է գրանցվել` հատկապես օնլայն խարդախությունների և ֆիշինգի տեսքով։

ՀՀ Կենտրոնական բանկի տվյալներով՝ միայն 2025 թվականի առաջին եռամսյակում գրանցվել է 408 բանկային խարդախության դեպք։ Փորձագետների գնահատմամբ, նման դեպքերի շուրջ 99%-ում թիրախ են դառնում հենց օգտատերերը՝ պայմանավորված թվային գրագիտության պակասով և անվտանգության կանոնները չպահպանելով։

«Թվային անվտանգության վերաբերյալ գիտելիքների մակարդակը Հայաստանում դեռևս միջինից ցածր է, իսկ իրազեկման պակասը հատկապես նկատելի է առօրյա թվային հմտությունների և ռիսկերի գնահատման հարցում։ Նման պայմաններում անհրաժեշտ են շարունակական կրթական ծրագրեր և հանրային իրազեկման միջոցառումներ»։

Սամվել Մարտիրոսյան

Տեղեկատվական անվտանգության մասնագետ, մեդիա փորձագետ, CyberHub ընկերության համահիմնադիր

Փորձագետ Սամվել Մարտիրոսյանի դիտարկմամբ՝ ամենահաճախ հանդիպող խարդախությունները տեղի են ունենում հատկապես հայտարարությունների տեղադրման կայքերի միջոցով, երբ օգտատերերին ուղարկվում են կեղծ վճարային կամ առաքման հղումներ։

Այս ռիսկերը նվազեցնելու համար կարևոր է օգտատերերի թվային գրագիտության բարձրացումը, կասկածելի հղումներից խուսափելը, ինչպես նաև օնլայն գնումների համար առանձին քարտերի օգտագործումը և դրանց վրա մեծ գումարներ չպահելը։

Նկարը գեներացվել է ԱԲ կողմից

Լուսանկարը`Ռ Մարաշլեան ֆոտոստուդիայի արխիվից

Հայաստանում բանկերը ակտիվորեն իրականացնում են իրազեկման աշխատանքներ՝ նպատակ ունենալով բարձրացնել քաղաքացիների տեղեկացվածությունը կիբեռսպառնալիքների և առցանց խարդախությունների վերաբերյալ։ Սոցիալական ցանցերում և թվային հարթակներում հրապարակվող նյութերի միջոցով նրանք ներկայացնում են ամենատարածված խարդախության ձևերը, զգուշացնում հնարավոր ռիսկերի մասին և տրամադրում անվտանգության կարևոր խորհուրդներ։

Այս նախաձեռնությունները կարևոր դեր են խաղում օգտատերերի վարքագծի ձևավորման վրա՝ նպաստելով ավելի անվտանգ առցանց միջավայրի ստեղծման։

Առցանց գնումները կարող են դառնալ նաև հոգեբանական թակարդ, քանի որ թվային հարթակները կառուցված են այնպես, որ խթանեն արագ և չմտածված որոշումների։ Զեղչերը, սահմանափակ առաջարկները, ինչպես նաև գնումների պարզեցված գործընթացը նպաստում է նրան, որ օգտատերը ավելի հեշտ կատարի իմպուլսիվ գնումներ՝ հաճախ չվերլուծելով դրանց անհրաժեշտությունը։

Իմպուլսիվ գնումները այն գնումներն են, որոնք իրականացվում են առանց նախնական պլանավորման՝ տվյալ պահին առաջացած ցանկության կամ էմոցիոնալ ազդեցության ներքո։ Այսպիսի գնումների դեպքում սպառողը հաճախ չի առաջնորդվում իրական անհրաժեշտությամբ, այլ որոշում է կայացնում արագ՝ ազդեցության տակ գտնվելով արտաքին գործոններից։ Միջազգային ակադեմիական հետազոտությունների համաձայն՝ իմպուլսիվ գնումները կազմում են ընդհանուր գնումների մոտ 5–10%-ը:

Հոգեբանական տեսանկյունից իմպուլսիվ գնումները կապված են մարդու էմոցիոնալ բավարարվածության զգացման հետ։
Հոգեբան Գոհար Գասպարյանի կարծիքով՝ նման գնումները հաճախ պայմանավորված են մարու արագ հաճույք և դրական էմոցիաներ ստանալու ցանկությամբ։ Գնում կատարելու պահին առաջացող բավարարվածության զգացումը դառնում է հիմնական շարժիչ ուժը, ինչի արդյունքում որոշումները ընդունվում են ոչ թե անհրաժեշտությունից, այլ էմոցիոնալ վիճակից ելնելով։

Գոհար Գասպարյան՝ հոգեբան

Էլեկտրոնային առևտուրը միաժամանակ ստեղծում է ինչպես նոր հնարավորություններ, այնպես էլ որոշակի ռիսկեր։ Այն հնարավորություն է տալիս արագ, հարմար և առանց սահմանների գնումներ կատարել, սակայն դրա հետ մեկտեղ առաջացնում է նաև տվյալների անվտանգության, խարդախությունների և ոչ վստահելի հարթակների հետ կապված խնդիրներ։

Այս պայմաններում կարևոր է ոչ թե հրաժարվել էլեկտրոնային առևտրից, այլ ձևավորել ճիշտ և տեղեկացված վարքագիծ՝ հասկանալով հնարավոր վտանգները և կարողանալով խուսափել դրանցից։ Գիտակցված մոտեցման դեպքում առցանց գնումները կարող են լինել ոչ միայն հարմար, այլև անվտանգ և արդյունավետ, եթե գնորդները հետևեն որոշ կանոնների:

Գնիր միայն վստահելի հարթակներից

Միշտ ստուգիր կայքի հեղինակությունը, կարծիքները և վարկանիշը։
Մի՛ վստահիր չափազանց լավ առաջարկներին

Շատ ցածր գինը կարող է լինել խարդախության նշան։
Պաշտպանիր քո քարտային տվյալները

Մի՛ ներբեռնիր քարտի տվյալները կասկածելի կայքերում և մի՛ փոխանցիր դրանք ուրիշներին։
Օգտագործիր անվտանգ վճարային մեթոդներ

Նախընտրիր բանկային հավելվածներ կամ պաշտպանված վճարային համակարգեր։
Ուշադրություն դարձրու կայքի անվտանգությանը

Համոզվի՛ր, որ կայքը ունի “https” և անվտանգության նշաններ։
Ունեցիր առանձին բանկային քարտ

Առցանց գնումների համար օգտագործիր առանձին բանկային քարտ և մի՜ պահիր այնտեղ մեծ գումար։
Մտածիր՝ քեզ իսկապես պե՞տք է այդ ապրանքը

Մի՛ գնիր միայն այն պատճառով, որ տվյալ պահին ցանկություն ունես։
Վերահսկիր քո էմոցիաները

Սթրեսի, ձանձրույթի կամ վատ տրամադրության ժամանակ ավելի հեշտ է կատարել իմպուլսիվ գնումներ։
Հաշվի առ առաքման պայմանները

Միշտ ստուգիր առաքման ժամկետը, արժեքը և վերադարձի հնարավորությունը։
Սահմանիր բյուջե և մի՛ գերազանցիր այն

Նախապես որոշիր, թե որքան ես պատրաստ ծախսել, և պահպանիր այդ սահմանը։

Photo credits: Unsplash [Growtika, rupixen, FlyD, Markus Winkler].

Please read the Unsplash Terms of Use before using. You can remove this block.