ԵՐԱԶԱՆՔՆԵՐԻ ԴԱՇՏԸ.
ինչպես են Ապարանի աղջիկները փոխում խաղի կանոնները
Հեղինակ` ուսանող Իգոր Նիգոյան
Դիպլոմային աշխատանքի ղեկավար` դասախոս Գայանե Միրզոյան
Դիպլոմային աշխատանքի ղեկավար` դասախոս Գայանե Միրզոյան
Ամեն շաբաթ Ապարանի ֆուտբոլային մարզադաշտում հավաքվում են աղջիկներ Վանաձորից, Իջևանից, Ծովազարդ գյուղից։ Այստեղ մարզվելու համար ոմանք հաղթահարում են կիլոմետրներ մյուսները՝ հասարակական կարծրատիպերը:
Մարինա Մելքումյանը արդեն երկու տարի Իջևանից է գալիս Ապարան պարապմունքների։ Նրա ընտանիքի, հատկապես հոր սկզբնական դիմադրությունը, ով մտահոգված էր հնարավոր վնասվածքներով, հաղթահարվեց պապիկի աջակցության շնորհիվ, ով խրախուսեց Մարինային հետևել իր երազանքին:
Աննա Գալեյանը, ով ֆուտբոլով զբաղվում է արդեն վեց տարի, իր մարզական ուղին սկսել է Գեղարքունիքի մարզի Ծովազարդ գյուղում։ Չնայած Ապարանից մեծ հեռավորությանը, նա մեկ տարի է շարունակում է հաճախել մարզումների, քանի որ ակադեմիան կազմակերպում է նրա տրանսպորտը:
Ապարանի «Ախթամար» աղջիկների ֆուտբոլի ակադեմիայի պատմությունը կարելի է ներկայացնել որպես մեկ ակումբի գործունեություն, սակայն իրականում այն ավելի լայն երևույթի արտացոլում է՝ մարզային սպորտի հնարավորությունների, սահմանափակումների և մարդկային պատմությունների համադրություն։
Ակադեմիան հիմնադրվել է 2022 թվականին՝ Նարեկ Էլոյանի նախաձեռնությամբ և բարերար Խաչիկ Կյորկյանի աջակցությամբ։ Էլոյանը, լինելով նախկին ֆուտբոլիստ, նպատակ է ունեցել ստեղծել կայուն միջավայր, որտեղ աղջիկները կարող են համակարգված զբաղվել ֆուտբոլով։ Նրա գնահատմամբ՝ այս նախաձեռնությունը միայն սպորտային չէ․ այն նաև սոցիալական խնդիր է լուծում՝ հակազդելով երեխաների սակավաշարժ կենսակերպին և նպաստելով ակտիվության աճին։
«Սա փորձ է երեխաներին դուրս բերել պասիվ կյանքից և տալ նրանց նպատակ: Այսօր երեխաների մեծ մասը ժամանակն անցկացնում է գաջեթների հետ։ Սպորտը նրանց վերադարձնում է ակտիվ կյանքի», - ասում է Նարեկ Էլոյանը։
Ակադեմիան հիմնադրվել է 2022 թվականին՝ Նարեկ Էլոյանի նախաձեռնությամբ և բարերար Խաչիկ Կյորկյանի աջակցությամբ։ Էլոյանը, լինելով նախկին ֆուտբոլիստ, նպատակ է ունեցել ստեղծել կայուն միջավայր, որտեղ աղջիկները կարող են համակարգված զբաղվել ֆուտբոլով։ Նրա գնահատմամբ՝ այս նախաձեռնությունը միայն սպորտային չէ․ այն նաև սոցիալական խնդիր է լուծում՝ հակազդելով երեխաների սակավաշարժ կենսակերպին և նպաստելով ակտիվության աճին։
«Սա փորձ է երեխաներին դուրս բերել պասիվ կյանքից և տալ նրանց նպատակ: Այսօր երեխաների մեծ մասը ժամանակն անցկացնում է գաջեթների հետ։ Սպորտը նրանց վերադարձնում է ակտիվ կյանքի», - ասում է Նարեկ Էլոյանը։
Ապարանի «Ախթամար» աղջիկների ֆուտբոլի ակադեմիայի պատմությունը կարելի է ներկայացնել որպես մեկ ակումբի գործունեություն, սակայն իրականում այն ավելի լայն երևույթի արտացոլում է՝ մարզային սպորտի հնարավորությունների, սահմանափակումների և մարդկային պատմությունների համադրություն։
Ակադեմիան հիմնադրվել է 2022 թվականին՝ Նարեկ Էլոյանի նախաձեռնությամբ և բարերար Խաչիկ Կյորկյանի աջակցությամբ։ Էլոյանը, լինելով նախկին ֆուտբոլիստ, նպատակ է ունեցել ստեղծել կայուն միջավայր, որտեղ աղջիկները կարող են համակարգված զբաղվել ֆուտբոլով։ Նրա գնահատմամբ՝ այս նախաձեռնությունը միայն սպորտային չէ․ այն նաև սոցիալական խնդիր է լուծում՝ հակազդելով երեխաների սակավաշարժ կենսակերպին և նպաստելով ակտիվության աճին։
«Սա փորձ է երեխաներին դուրս բերել պասիվ կյանքից և տալ նրանց նպատակ: Այսօր երեխաների մեծ մասը ժամանակն անցկացնում է գաջեթների հետ։ Սպորտը նրանց վերադարձնում է ակտիվ կյանքի», - ասում է Նարեկ Էլոյանը։
Ակադեմիան հիմնադրվել է 2022 թվականին՝ Նարեկ Էլոյանի նախաձեռնությամբ և բարերար Խաչիկ Կյորկյանի աջակցությամբ։ Էլոյանը, լինելով նախկին ֆուտբոլիստ, նպատակ է ունեցել ստեղծել կայուն միջավայր, որտեղ աղջիկները կարող են համակարգված զբաղվել ֆուտբոլով։ Նրա գնահատմամբ՝ այս նախաձեռնությունը միայն սպորտային չէ․ այն նաև սոցիալական խնդիր է լուծում՝ հակազդելով երեխաների սակավաշարժ կենսակերպին և նպաստելով ակտիվության աճին։
«Սա փորձ է երեխաներին դուրս բերել պասիվ կյանքից և տալ նրանց նպատակ: Այսօր երեխաների մեծ մասը ժամանակն անցկացնում է գաջեթների հետ։ Սպորտը նրանց վերադարձնում է ակտիվ կյանքի», - ասում է Նարեկ Էլոյանը։
Մինչ ակադեմիայի ստեղծումը, աղջիկների ֆուտբոլը մարզում զարգանում էր սահմանափակ շրջանակում՝ առանձին ծրագրերի և փոքր խմբերի միջոցով։ «Ախթամար»-ի հիմնադրումը հնարավորություն տվեց ձևավորել ավելի կազմակերպված համակարգ, որտեղ մարզումները, մրցումները և թիմային զարգացումը կրում են շարունակական բնույթ։
Այնուամենայնիվ, ինչպես նշում է Էլոյանը, հիմնական մարտահրավերները միայն նյութատեխնիկական չեն։ Նրա խոսքով՝ հաճախ ավելի բարդ է հաղթահարել սոցիալական վերաբերմունքը, երբ աղջիկների ֆուտբոլը դեռևս ամբողջությամբ ընդունված չէ որպես լիարժեք սպորտաձև։ Միաժամանակ, ենթակառուցվածքային խնդիրները ևս շարունակում են զգալի դեր խաղալ․ թիմը հիմնականում մարզվում է Ապարանում, սակայն պայմանների սահմանափակ լինելու պատճառով երբեմն ստիպված է տեղափոխվել այլ մարզադաշտեր։
Այնուամենայնիվ, ինչպես նշում է Էլոյանը, հիմնական մարտահրավերները միայն նյութատեխնիկական չեն։ Նրա խոսքով՝ հաճախ ավելի բարդ է հաղթահարել սոցիալական վերաբերմունքը, երբ աղջիկների ֆուտբոլը դեռևս ամբողջությամբ ընդունված չէ որպես լիարժեք սպորտաձև։ Միաժամանակ, ենթակառուցվածքային խնդիրները ևս շարունակում են զգալի դեր խաղալ․ թիմը հիմնականում մարզվում է Ապարանում, սակայն պայմանների սահմանափակ լինելու պատճառով երբեմն ստիպված է տեղափոխվել այլ մարզադաշտեր։
Ակադեմիան այսօր միավորում է տարբեր մարզերից եկած աղջիկների, որոնցից շատերը երկար ճանապարհ են անցնում՝ պարզապես մարզվելու համար։ Այս միջավայրում ձևավորվում են թիմի սաների պատմությունները, որոնք ցույց են տալիս, թե ինչ է իրականում նշանակում մարզվել մարզում։ Ակադեմիայի աղջիկները գալիս են տարբեր համայնքներից՝ հաճախ հաղթահարելով զգալի հեռավորություններ։ Նրանցից ոմանք մարզումների են գալիս Գեղարքունիքի մարզից, մյուսները՝ Տավուշից կամ Լոռուց։ Այս շարժունակությունը արդեն ինքնին վկայում է համակարգի կենտրոնացվածության և մարզերում հնարավորությունների սահմանափակության մասին։
Ակադեմիայի ամենաուշագրավ պատմություններից մեկը Բենդու Էգգ Կլոտիի պատմությունն է։ Լիբերիայից Հայաստան տեղափոխված Էգգը վերջին երեք տարիներին բնակվում է Գյումրիում, սակայն շարունակում է իր մարզումները Ապարանում՝ օգտվելով ակադեմիայի կազմակերպած տրանսպորտից։
Նրա սպորտային ուղին սկսվել է դեռ մանկությունից՝ Արևմտյան Աֆրիկայում, որտեղ ֆուտբոլը հաճախ ոչ միայն սպորտ է, այլև սոցիալական միջավայրի կարևոր մաս։ Հայաստան տեղափոխվելը նրա համար նոր փորձառություն է եղել, սակայն նաև նոր մարտահրավեր։ Նրա խոսքով՝ հայկական ֆուտբոլային միջավայրը զգալիորեն տարբերվում է իր նախկին փորձից՝ թե՛ խաղաոճով, թե՛ կազմակերպմամբ, ինչը սկզբնական շրջանում պահանջել է հարմարվողականություն։
Միևնույն ժամանակ, Էգգի փորձը ցույց է տալիս նաև ինտեգրման գործընթացի առանձնահատկությունները։ Թիմում նա ընդգրկված է լիարժեք, սակայն լեզվական խոչընդոտները երբեմն դժվարացնում են հաղորդակցությունը։ Չնայած դրան՝ նա նշում է, որ իրեն ընդունված և աջակցված է զգում, իսկ ֆուտբոլը շարունակում է մնալ այն հարթակը, որը միավորում է տարբեր մշակույթներից եկած մարդկանց։
Նրա սպորտային ուղին սկսվել է դեռ մանկությունից՝ Արևմտյան Աֆրիկայում, որտեղ ֆուտբոլը հաճախ ոչ միայն սպորտ է, այլև սոցիալական միջավայրի կարևոր մաս։ Հայաստան տեղափոխվելը նրա համար նոր փորձառություն է եղել, սակայն նաև նոր մարտահրավեր։ Նրա խոսքով՝ հայկական ֆուտբոլային միջավայրը զգալիորեն տարբերվում է իր նախկին փորձից՝ թե՛ խաղաոճով, թե՛ կազմակերպմամբ, ինչը սկզբնական շրջանում պահանջել է հարմարվողականություն։
Միևնույն ժամանակ, Էգգի փորձը ցույց է տալիս նաև ինտեգրման գործընթացի առանձնահատկությունները։ Թիմում նա ընդգրկված է լիարժեք, սակայն լեզվական խոչընդոտները երբեմն դժվարացնում են հաղորդակցությունը։ Չնայած դրան՝ նա նշում է, որ իրեն ընդունված և աջակցված է զգում, իսկ ֆուտբոլը շարունակում է մնալ այն հարթակը, որը միավորում է տարբեր մշակույթներից եկած մարդկանց։
Չնայած առաջընթացին՝ ակադեմիան բախվում է մի շարք խնդիրների։
Մարզումները հաճախ անցկացվում են ոչ բավարար պայմաններում։ Ապարանի մարզադաշտը միշտ չէ, որ համապատասխանում է պահանջներին, ինչի պատճառով թիմը երբեմն տեղափոխվում է այլ վայր։ Սակայն, ըստ Նարեկ Էլոյանի, ամենամեծ խնդիրը ենթակառուցվածքը չէ. «Ամենաբարդը մարդկանց վերաբերմունքն է։ Շատերը դեռ կարծում են, որ ֆուտբոլը աղջիկների համար չէ»։
Մարզումները հաճախ անցկացվում են ոչ բավարար պայմաններում։ Ապարանի մարզադաշտը միշտ չէ, որ համապատասխանում է պահանջներին, ինչի պատճառով թիմը երբեմն տեղափոխվում է այլ վայր։ Սակայն, ըստ Նարեկ Էլոյանի, ամենամեծ խնդիրը ենթակառուցվածքը չէ. «Ամենաբարդը մարդկանց վերաբերմունքն է։ Շատերը դեռ կարծում են, որ ֆուտբոլը աղջիկների համար չէ»։
Այս անհամաչափությունը ավելի տեսանելի է դառնում նաև մարզիչների բաշխվածության դեպքում։ Մարզիչ-մանկավարժների գրեթե կեսը կենտրոնացած է Երևանում (999 մարդ), մինչդեռ մարզերում նրանց քանակը զգալիորեն ցածր է։ Ավելին՝ մարզիչների միայն 13.8%-ն է գործում գյուղական բնակավայրերում, ինչը սահմանափակում է մարզային բնակչության հասանելիությունը որակյալ մարզչական ծառայություններին և բացասաբար է ազդում սպորտի համաչափ զարգացման վրա։
Այս թվերը միայն վիճակագրություն չեն․ դրանք արտացոլվում են մարզիչների և մարզիկների առօրյայում։ Հարցազրույցների ընթացքում ոլորտի մասնագետները խոստովանում են, որ մարզային սպորտը գտնվում է զարգացման հակասական փուլում։ Մի կողմից նկատվում է հետաքրքրության աճ, մյուս կողմից՝ պահպանվում են համակարգային խնդիրները։ Գյումրու ձմեռային մարզաձևերի մարզիչ Հովհաննես Սարգսյանը, Սևանի ջրային մարզաձևերի մարզիչ Ավետիք Մալխասյանը և Քաջարանի հենդբոլի մարզիչը միաձայն նշում են ենթակառուցվածքների, ֆինանսավորման և մասնագետների պակասի խնդիրները:
Պետական մարմինները, իրենց հերթին, նշում են, որ մարզային սպորտը գտնվում է զարգացման փուլում։ Վերջին տարիներին մարզային սպորտի զարգացման ուղղությամբ իրականացվում են համակարգային և նպատակային քայլեր։ ՀՀ կառավարության կողմից ընդունված 2024–2030 թվականների ֆիզիկական կուլտուրայի և սպորտի զարգացման ռազմավարությունը նախատեսում է կոնկրետ գործողություններ և ծրագրեր՝ ուղղված մարզերում սպորտի զարգացմանը։ Իրականացվել են լայնածավալ մարզական միջոցառումներ, ինչպիսիք են «Սպորտլանդիա» և «Սպարտակիադա» ծրագրերը, որոնց մասնակցել են հազարավոր աշակերտներ։
Չնայած պետական մակարդակով իրականացվող ծրագրերին և ռազմավարություններին, մարզային սպորտի իրական պատկերը առավել հստակ է դառնում կոնկրետ օրինակների միջոցով։
Այդպիսի օրինակներից մեկը Ապարանում գործող «Ախթամար» աղջիկների ֆուտբոլի ակադեմիան է, որի պատմությունը ցույց է տալիս, թե ինչպես են համակարգային խնդիրներն ու հնարավորությունները համադրվում մեկ նախաձեռնության շրջանակում։
Չնայած պետական մակարդակով իրականացվող ծրագրերին և ռազմավարություններին, մարզային սպորտի իրական պատկերը առավել հստակ է դառնում կոնկրետ օրինակների միջոցով։
Այդպիսի օրինակներից մեկը Ապարանում գործող «Ախթամար» աղջիկների ֆուտբոլի ակադեմիան է, որի պատմությունը ցույց է տալիս, թե ինչպես են համակարգային խնդիրներն ու հնարավորությունները համադրվում մեկ նախաձեռնության շրջանակում։
Սակայն այս պատմությունը միայն մեկ թիմի մասին չէ։ Այն ցույց է տալիս, թե ինչպես է մարզային սպորտը զարգանում՝ հակասությունների պայմաններում՝ միաժամանակ ունենալով և՛ աճի ներուժ, և՛ համակարգային սահմանափակումներ։Հայաստանի մարզերում սպորտային կյանքի զարգացումը շարունակում է բախվել մի շարք համակարգային խնդիրների՝ ենթակառուցվածքների անբավարարություն, մասնագետների պակաս, ֆինանսավորման սահմանափակումներ և մեդիայի սահմանափակ ուշադրություն։ Այս խնդիրները հաճախ չեն երևում առաջին հայացքից, սակայն դրանք հստակ արտացոլվում են ոլորտի թվային պատկերի մեջ։
2024 թվականի տվյալներով՝ Հայաստանում գործում է 175 սպորտային կազմակերպություն, որոնցից 62-ը գտնվում են Երևանում (մոտ 35%)։ Մարզերում այդ թիվը զգալիորեն պակաս է, ինչը ցույց է տալիս սպորտային ենթակառուցվածքների կենտրոնացվածությունը մայրաքաղաքում։
2024 թվականի տվյալներով՝ Հայաստանում գործում է 175 սպորտային կազմակերպություն, որոնցից 62-ը գտնվում են Երևանում (մոտ 35%)։ Մարզերում այդ թիվը զգալիորեն պակաս է, ինչը ցույց է տալիս սպորտային ենթակառուցվածքների կենտրոնացվածությունը մայրաքաղաքում։
Այս պատմությունները ցույց են տալիս, որ մարզային սպորտը Հայաստանում չի սահմանափակվում միայն վիճակագրությամբ կամ ենթակառուցվածքային խնդիրներով։ Այն ձևավորվում է կոնկրետ մարդկանց փորձառությունների միջոցով՝ մարզիչների, երեխաների և համայնքների ներգրավվածությամբ։
Միևնույն ժամանակ, նման պատմությունները հաճախ դուրս են մնում լայն լուսաբանման շրջանակից, քանի դեռ չեն ուղեկցվում լրացուցիչ տեղեկատվական արժեքով՝ պետական մակարդակի ներգրավվածությամբ կամ արտասովոր իրադարձությամբ։
Այս միտքը հաստատում է նաև «Մեդիամաքս» լրատվամիջոցի գլխավոր խմբագիր Դավիթ Ալավերդյանը՝ նշելով, որ մարզային թեմաները հիմնականում հայտնվում են լրատվամիջոցների ուշադրության կենտրոնում հենց նման դեպքերում։ Հակառակ պարագայում, անգամ բովանդակային առումով կարևոր իրադարձությունները, հաճախ չեն դառնում մեդիա օրակարգի մաս։
Միևնույն ժամանակ, նման պատմությունները հաճախ դուրս են մնում լայն լուսաբանման շրջանակից, քանի դեռ չեն ուղեկցվում լրացուցիչ տեղեկատվական արժեքով՝ պետական մակարդակի ներգրավվածությամբ կամ արտասովոր իրադարձությամբ։
Այս միտքը հաստատում է նաև «Մեդիամաքս» լրատվամիջոցի գլխավոր խմբագիր Դավիթ Ալավերդյանը՝ նշելով, որ մարզային թեմաները հիմնականում հայտնվում են լրատվամիջոցների ուշադրության կենտրոնում հենց նման դեպքերում։ Հակառակ պարագայում, անգամ բովանդակային առումով կարևոր իրադարձությունները, հաճախ չեն դառնում մեդիա օրակարգի մաս։
Միևնույն ժամանակ, Ալավերդյանի դիտարկմամբ, վերջին տարիներին նկատվում է որոշակի դրական միտում․ սոցիալական մեդիայի զարգացմանը զուգահեռ մարզիչներն ու ակումբները ավելի ակտիվ են դարձել իրենց գործունեությունը ինքնուրույն ներկայացնելու հարցում։ Սակայն, նրա խոսքով, սա չի կարող ամբողջությամբ փոխարինել պրոֆեսիոնալ լրագրողական լուսաբանմանը։
Անդրադառնալով մեդիայի ընտրություններին՝ Ալավերդյանը նշում է, որ մեծ դեր ունի լսարանի պահանջարկը։ Այդ պատճառով լրատվամիջոցները հաճախ կենտրոնանում են առավել ճանաչված մարզիկների և խոշոր իրադարձությունների վրա, ինչպիսիք են Հենրիխ Մխիթարյան, Արթուր Ալեքսանյան և Արման Ծառուկյան։
Միևնույն ժամանակ, նա ընդգծում է, որ մարզային սպորտի սահմանափակ լուսաբանումը պայմանավորված է նաև գործնական խնդիրներով․ բազմաթիվ միջոցառումներ չեն ապահովում բավարար կազմակերպչական մակարդակ, հաճախ բացակայում են լրագրողների աշխատանքի համար անհրաժեշտ պայմանները՝ տրանսպորտ, տեղեկատվության հասանելիություն և օպերատիվ կապ։ Բացի այդ, ըստ նրա, սպորտային կառույցների հանրային կապերը միշտ չէ, որ զարգացած են, ինչի հետևանքով մեդիայի հետ համագործակցությունը դառնում է ոչ արդյունավետ։
Ալավերդյանի գնահատմամբ՝ խնդիրը միայն քանակական չէ, այլ նաև բովանդակային․ մարզերից եկող նյութերը հաճախ ներկայացվում են հնացած ձևաչափով՝ առանց պատմողականության և մարդկային պատմությունների, ինչը նվազեցնում է դրանց ազդեցությունը։
Անդրադառնալով մեդիայի ընտրություններին՝ Ալավերդյանը նշում է, որ մեծ դեր ունի լսարանի պահանջարկը։ Այդ պատճառով լրատվամիջոցները հաճախ կենտրոնանում են առավել ճանաչված մարզիկների և խոշոր իրադարձությունների վրա, ինչպիսիք են Հենրիխ Մխիթարյան, Արթուր Ալեքսանյան և Արման Ծառուկյան։
Միևնույն ժամանակ, նա ընդգծում է, որ մարզային սպորտի սահմանափակ լուսաբանումը պայմանավորված է նաև գործնական խնդիրներով․ բազմաթիվ միջոցառումներ չեն ապահովում բավարար կազմակերպչական մակարդակ, հաճախ բացակայում են լրագրողների աշխատանքի համար անհրաժեշտ պայմանները՝ տրանսպորտ, տեղեկատվության հասանելիություն և օպերատիվ կապ։ Բացի այդ, ըստ նրա, սպորտային կառույցների հանրային կապերը միշտ չէ, որ զարգացած են, ինչի հետևանքով մեդիայի հետ համագործակցությունը դառնում է ոչ արդյունավետ։
Ալավերդյանի գնահատմամբ՝ խնդիրը միայն քանակական չէ, այլ նաև բովանդակային․ մարզերից եկող նյութերը հաճախ ներկայացվում են հնացած ձևաչափով՝ առանց պատմողականության և մարդկային պատմությունների, ինչը նվազեցնում է դրանց ազդեցությունը։
Այս ֆոնին «Ախթամար» ակադեմիայի պատմությունը առանձնանում է որպես հակառակ օրինակ։ Այն ցույց է տալիս, որ մարզային սպորտը կարելի է ներկայացնել ոչ միայն որպես վիճակագրություն կամ խնդիր, այլ որպես կոնկրետ մարդկանց պատմությունների շարք, որտեղ երևում են թե՛ դժվարությունները, թե՛ զարգացման հնարավորությունները։
Մարզային սպորտի զարգացումը Հայաստանում պահանջում է համատեղ ջանքեր՝ պետական աջակցություն, ենթակառուցվածքների բարելավում, մասնագետների պատրաստում և, անշուշտ, մեդիայի ակտիվ ներգրավվածություն։ Միայն այս պայմաններում հնարավոր կլինի ապահովել մարզային սպորտի համաչափ և կայուն զարգացումը՝ բացահայտելով նոր տաղանդներ և ոգեշնչելով ապագա սերունդներին։