Գյուղական դպրոցը՝ հնարավորությունների և սահմանափակումների միջև
Նադեժդա Մնացականյան


Վ․ Բրյուսովի անվան պետական համալսարանի լրագրության բաժնի 4-րդ կուրսի ուսանողուհի

Գյուղական համայնքների դպրոցներում կրթության հետ կապված խնդիրները տարբեր են։ Որոշ դպրոցներում առաջնային է մասնագետների պակասը, մյուսներում շենքային վատ պայմանները, ինտերնետը կամ տրանսպորտը։ Կան նաև դպրոցներ, որտեղ խնդիրների մեծ մասը լուծվել է, սակայն երեխաների համար դեռևս սահմանափակ են խմբակների, արտադասարանական կրթության և մասնագիտական զարգացման հնարավորությունները։


Կրթության փորձագետ Ատոմ Մխիթարյանի խոսքով գյուղական դպրոցներում կրթության որակի վրա ազդող հիմնական խնդիրներից են որակյալ մասնագետների պակասը, ուսուցիչների ծանրաբեռնվածությունը, ինչպես նաև նյութատեխնիկական և թվային ռեսուրսների սահմանափակ հասանելիությունը։ Փոքրաթիվ աշակերտներ ունեցող դպրոցներում հաճախ դժվար է ապահովել բոլոր առարկաների լիարժեք դասավանդումն ու կրթական բազմազան հնարավորությունները։
Մասնագետների պակասը որոշ դպրոցներ փորձում են լրացնել հեռավար ուսուցմամբ։ Սակայն, ինչպես նշում է Ատոմ Մխիթարյանը, առցանց կրթությունը չի կարող ամբողջությամբ փոխարինել դասարանային ուսուցմանը․
«Առցանց կրթությունը կարող է լինել մասնագետների պակասի լուծման միջոց, բայց ոչ ամբողջական փոխարինում առկա դասարանային ուսուցմանը»։
Փորձագետի խոսքով առցանց կրթության արդյունավետության համար անհրաժեշտ է կայուն ինտերնետ, համապատասխան սարքավորումներ, թվային հմտություններ, ինչպես նաև ուսուցչի և աշակերտի մշտական հետադարձ կապ։
«Մասնագետի պակասի դեպքում հաճախ մեկ ուսուցիչ ստիպված է դասավանդել իրեն ոչ լիարժեք համապատասխանող առարկա, կամ դասաժամերը փոխարինվում են այլ ձևաչափերով։ Սա կարող է ազդել թե՛ դասավանդման խորության, թե՛ աշակերտների հետաքրքրվածության և հետագա կրթական հնարավորությունների վրա »,- ասում է նա։
Ատոմ Մխիթարյան
Կրթության փորձագետ
Արարատի մարզի Զանգակատուն գյուղի միջնակարգ դպրոցի տնօրեն Հ. Ադամյանը նշում է, որ առկա և առցանց ուսուցման միջև տարբերություն կա․

«Ինչքան էլ փորձենք առցանց ուսուցումը լիարժեք համարել, միևնույն է, որոշ բաներ բաց են մնում։ Առկա ուսուցումն իր առանձնահատկությունն ու նշանակությունն ունի»։

Լուսանկարը՝ հեղինակի կողմից

Արարատի մարզի Վեդի համայնքի Լուսաշող գյուղի միջնակարգ դպրոցի տնօրեն Ա․ Ստեփանյանի խոսքով՝ դպրոցում պատմության և մաթեմատիկայի դասերը կազմակերպվում են հեռավար՝ համապատասխան մասնագետների բացակայության պատճառով։ Սակայն այստեղ տեխնիկական խնդիրներ են առաջանում։

«Հեռավար դասերի ժամանակ ինտերնետի խնդիր ենք ունենում․ կապը հաճախ ընդհատվում է, և դասերը դժվարությամբ են կազմակերպվում»,– նշում է դպրոցի տնօրենը։
Լուսանկարը՝ Վայոց ձորի Շատին գյուղի միջնակարգ դպրոցի տնօրեն Տ․ Մաթևոսյանի կողմից


Մասնագետների պակասի խնդիրը տարբեր դպրոցներում տարբեր կերպ է արտահայտվում։ Վայոց ձորի մարզի Եղեգիս խոշորացված համայնքի Շատին գյուղի միջնակարգ դպրոցի տնօրեն Տ.Մաթևոսյանն ասում է, որ դպրոցում թափուր տեղերը հիմնականում համալրվում են, սակայն հատկապես բնագիտական և մաթեմատիկական առարկաների դեպքում մասնագետների պակաս կա։
Լուսաշող գյուղի միջնակարգ դպրոցի տնօրեն Ա․ Ստեփանյանն էլ հավելում է, որ հարակից գյուղերից 12 ուսուցիչ է գալիս հիմնականում համատեղության կարգով։
«Մասնագետների պակաս ունենք։ Վերջերս պատմության ուսուցիչը դուրս եկավ աշխատանքից։ Նա Նոր Կյանքից (գյուղը գտնվում է Արարատի մարզում) էր գալիս, և 30 ժամ էր դասավանդում։ Հեռավորության համար ճանապարհածախս չէր տրամադրվում, և, ի վերջո, նա հրաժարվեց աշխատանքից»,- ասում է դպրոցի տնօրենը։
Լուսանկարը՝ հեղինակի կողմից

Տրանսպորտի խնդիրը կարող է ազդել նաև դասերի կազմակերպման վրա։ Տնօրենի խոսքով՝ դպրոցին տրամադրված ավտոբուսի ժամերը միշտ չէ, որ համապատասխանում են ուսուցիչների աշխատանքային գրաֆիկին, ինչի պատճառով նրանք հաճախ դպրոց են հասնում սեփական մեքենաներով։
Այս խնդիրը երեխաների համար ևս սահմանափակումներ է ստեղծում, հատկապես՝ երբ նրանք ցանկանում են մասնակցել դպրոցից դուրս կազմակերպվող կրթական ծրագրերի կամ խմբակների։
Լուսանկարը՝ հեղինակի կողմից
«Գյուղում գրեթե որևէ խմբակ չկա։ Դպրոցում էլ, մասնագիտական կողմնորոշումից և առողջ ապրելակերպից բացի, այլ խմբակներ չունենք»,- պատմում է տնօրենը։
Գյուղում կան աշակերտներ, որոնք հետաքրքրված են արհեստագործական տարբեր ուղղություններով և ունեն անհրաժեշտ հմտություններ, բայց համապատասխան հնարավորությունների բացակայության պատճառով չեն կարողանում օգտագործել իրենց գիտելիքը։
«Շատ աշակերտներ ունենք, որոնք ձեռքի լավ շնորհք ունեն և հետաքրքրված են արհեստագործական մասնագիտություններով, սակայն չեն կարողանում գնալ-գալ։ Հեռավորությունը մեծ խնդիր է»,–ասում է Ստեփանյանը։
Լուսանկարը՝ Վայոց ձորի Շատին գյուղի միջնակարգ դպրոցի տնօրեն Տ․ Մաթևոսյանի կողմից
Նույն խնդիրը առկա է նաև Շատին գյուղի միջնակարգ դպրոցում։ Թեպետ դպրոցը հիմնանորոգվել է և զինվել նորագույն տեխնոլոգիաներով, ՏՀՏ գործիքներն ու համակարգիչները հասանելի են, սակայն գյուղում շարունակում է խնդիր մնալ խմբակների և այլ կրթական հաստատությունների սահմանափակ հասանելիությունը։
«Որոշ երեխաներ ստիպված են գյուղից քաղաք գնալ, որպեսզի մասնակցեն տարբեր խմբակների կամ արվեստի դպրոցների»,- ասում է Շատինի միջնակարգ դպրոցի տնօրեն Տ. Մաթևոսյանը։
Արտադասարանական խմբակների բացը լրացնելու համար նա քայլեր է ձեռնարկում, որպեսզի 2026-2027 թվականներին դպրոցում համապաստասխան խմբակներ բացվեն։
Այդ խնդիրը չունի Արարատի մարզի Զանգակատուն գյուղի միջնակարգ դպրոցը․ այստեղ գործում են տարբեր խմբակներ՝ ֆուտբոլի, բոքսի, երգի և պարի, կարի և ձևի։ Դպրոցի տնօրեն Հ. Ադամյանը կարևորում է այն, որ դպրոցը երեխաների համար հասանելի լինի նաև դասերից հետո։
Կրթական մակարդակի վրա ազդում է նաև համապատասխան մասնագետների պակասը։ Կրթության փորձագետ Ատոմ Մխիթարյանն ասում է, որ մասնագետների խնդիրը հատկապես նկատելի է բնագիտական և տեխնոլոգիական առարկաների դեպքում՝ ֆիզիկա, քիմիա, ինֆորմատիկա և մաթեմատիկա։ Այդ առարկաների համար ոչ միայն մասնագետների պակաս կա, այլև որոշ դպրոցներում սահմանափակ են լաբորատոր սարքավորումները և ժամանակակից ուսումնական ռեսուրսները։
«Եթե դպրոցը չունի անհրաժեշտ լաբորատորիա, գրադարան կամ այլ կրթական տարածքներ, ուսուցումը կարող է դառնալ առավել տեսական և պակաս գործնական։ Աշակերտները զրկվում են փորձարկելու, ինքնուրույն ուսումնասիրելու և լրացուցիչ գիտելիքներ ձեռք բերելու հնարավորություններից»։
Գյուղական դպրոցների խնդիրներից է նաև շենքային պայմանները։ Լուսաշողի միջնակարգ դպրոցը այս պահին քանդված է՝ հարևանությամբ կառուցվում է նոր կրթահամալիր, իսկ մինչև շինարարության ավարտը դասերն անցկացվելու են գյուղապետարանի շենքում։
«Այս պահին դասերը դպրոցում չենք անցկացնում, այլ գյուղապետարանի շենքում։ Դպրոցի շենքը քանդվել է, ինչի հետևանքով շինության հարևանությամբ նոր ուսումնական հաստատություն են կառուցում։ Գյուղապետարանի շենքում ունենք էլեկտրաէներգիայի, կապի և ջրի հետ կապված խնդիրներ»,- հավելում է դպրոցի տնօրենը։
Լուսանկարը՝ հեղինակի կողմից
Դպրոցը գյուղապետարանի շենքում գործում է հունիսից։ Այստեղ կազմակերպվել են նաև քննությունները։ Դասասենյակները բաժանվել են գիպսաստվարաթղթե միջնապատերով, սակայն որոշ սենյակներ դռներ չունեն։ Սահմանափակ տարածքի պատճառով դժվարությամբ են կազմակերպվում նաև ֆիզիկական կուլտուրայի դասերը։
Դպրոցի անձնակազմին և աշակերտներին մարզպետարանն առաջարկել է ժամանակավորապես հարևան գյուղ տեղափոխվել, սակայն, ըստ տնօրենի, այդ տարբերակը նույնպես խնդիրներ ուներ․ ուսուցիչների մի մասը զբաղվում է անասնապահությամբ, որոշ ծնողներ էլ դեմ են եղել երեխաներին այլ դպրոց տեղափոխելուն։ Դպրոցը դիմել էր մարզպետարան՝ իրենց գյուղում ուսուցումը շարունակելու համար։
Լուսանկարը՝ Արարատի մարզի Զանգակատուն գյուղի միջնակարգ դպրոցի ֆեյսբուքյան էջից
Անդրադառնանք ևս մի խնդրի․ գյուղական դպրոցներում տեխնոլոգիական միջոցների կիրառման հնարավորությունները տարբեր են։ Շատինի միջնակարգ դպրոցում ուսուցիչների մեծ մասը կարողանում է աշխատել ՏՀՏ գործիքներով, անհրաժեշտության դեպքում նրանց աջակցություն է տրամադրվում։ Զանգակատան գյուղի դպրոցում ուսուցիչներն ու աշակերտները ևս օգտագործում են համակարգիչներ, գրասալիկներ (պլանշետներ) և էլեկտրոնային գրատախտակներ։ Սակայն կրթության որակը միայն տեխնիկական միջոցների առկայությամբ չի պայմանավորվում։ Զանգակատան դպրոցի տնօրենը նշում է, որ այն կախված է նաև ուսուցիչների պատրաստվածությունից և մասնագիտական կարողություններից։
Աշակերտների առաջադիմության վերաբերյալ դպրոցներում ևս միանշանակ պատկեր չկա։ Շատինի դպրոցի տնօրենը վերջին մեկ տարվա ընթացքում փոփոխություններ չի նկատում, սակայն նաև վատթարացում չի արձանագրում․
«Աշակերտների առաջադիմության մեջ էական դրական տեղաշարժ չեմ նկատում։ Միևնույն ժամանակ, դեպի վատը նույնպես միտում չկա, բայց դրական փոփոխությունն առայժմ առկա չէ»։
Լուսանկարը՝ Վայոց ձորի մարզի Շատին գյուղի միջնակարգ դպրոցի տնօրեն Տ․ Մաթևոսյանի կողմից
Տ․ Մաթևոսյանի դիտարկմամբ նույն դասարանում, նույն ուսուցչի կողմից, նույն առարկան սովորող երեխաների արդյունքները կարող են տարբեր լինել։ Տնօրենը դա կապում է սովորելու նկատմամբ աշակերտների հետաքրքրվածության և ընտանիքի կողմից կրթության նկատմամբ ուշադրության հետ։
Գյուղական դպրոցներում իրականացվում են նաև մասնագիտական կողմնորոշման աշխատանքներ։ Շատինի դպրոցում 8–12-րդ դասարանների համար գործում է «Մասնագիտական կողմնորոշում» խմբակը, իսկ Զանգակատան դպրոցում ավագ դասարանների աշակերտները մասնագետի օգնությամբ փորձում են կողմնորոշվել հետագա մասնագիտության ընտրության հարցում։
Լուսանկարը՝ հեղինակի կողմից
Գյուղական դպրոցների խնդիրների շարքում առանձին հարց է նաև դպրոցների միավորումը։ Ատոմ Մխիթարյանի խոսքով՝ նման գործընթացը կարող է հնարավորություն տալ կենտրոնացնելու մասնագետներին և ռեսուրսները, սակայն այն կարող է նաև խնդիր ստեղծել երեխաների կրթության հասանելիության համար։
Այս օրինակները ցույց են տալիս, որ գյուղական դպրոցների խնդիրները նույնը չեն։ Մի դեպքում առաջնային է մասնագետների պակասը, մյուսում՝ դպրոցի հարմարավետությունը, երրորդում՝ տրանսպորտի կամ խմբակների բացակայությունը։ Բայց այս խնդիրները հաճախ փոխկապակցված են։ Ուսուցիչ չունենալու դեպքում դպրոցը դիմում է առցանց ուսուցման, սակայն դրա արդյունավետությունը կախված է ինտերնետի և տեխնիկական միջոցների հասանելիությունից։ Խմբակ չլինելու դեպքում երեխան պետք է հասնի այլ համայնք, ինչը կախված է տրանսպորտից։ Իսկ դպրոցների միավորման դեպքում կրթական ռեսուրսների կենտրոնացումը կարող է միաժամանակ առաջացնել ճանապարհի և կրթության հասանելիության խնդիր։
Կրթության որակի և հասանելիության վրա ազդում են ուսուցիչը, մասնագետը, տեխնիկական պայմանները, ինտերնետը, տրանսպորտը, և այն, թե ինչ հնարավորություններ ունի երեխան դպրոցից հետո։
Գյուղերում արդյունավետ կրթական միջավայր ունենալու համար անհրաժեշտ են որակյալ և մոտիվացված ուսուցիչներ, ժամանակակից սարքավորումներ և լաբորատորիաներ, ուսումնական նյութեր, ինչպես նաև համագործակցություն համայնքի, բուհերի և կրթական այլ կառույցների միջև