«Անցյալի ձայները Սիսիանում․ երբ ավանդույթները մնում են հիշողություններում»
Այսօր սիսիանցիները դժվարությամբ են խոսում Սիսիանի ավանդական կենցաղի մասին, քանի որ դրա մեծ մասը ժամանակի ընթացքում փոփոխված սովորույթները յուրաքանչյուր սերնդի կողմից նորովի են ընկալվել և փոփոխվել, ինչի հետևանքով շատերը մնացել են միայն հիշողությունների մեջ։
Հասմիկ Ազոյանը Սիսիանի ավանդական կենցաղի մասին խոսում է ցավով՝ նշելով, որ համայնքում պահպանված ավանդույթները քիչ են։ Նրա խոսքով՝ Սիսիանում տարբեր վայրերից վերաբնակեցված հայերը բերել են իրենց կենցաղն ու սովորույթները, ինչն էլ ազդել է տեղական ավանդույթների վրա։
Հասմիկ Ազոյան
Սիսիանի զբոսաշրջության կենտրոնի հիմնադիր, Բասեն հոթելի տնօրեն
Այնուամենայնիվ նա հիշում է մանկության տպավորիչ դրվագները, հատկապես հացի թխման արարողությունը, որը մինչ այսօր մնացել է նրա հիշողության մեջ՝ որպես ջերմ ու համախմբող փորձառություն։ Այդ օրերին հարևան կանայք հավաքվում էին, օգնում միմյանց և թոնրում հաց թխում՝ և աշխատանքը վերածվում էր նաև սոցիալական կապերի ամրապնդման միջոց։
Նորավան համայնքի տարեց բնակիչ Արուսյակ Բաղդագուլյանը նույնպես կիսվել է իր հիշողություններով՝ նշելով, որ նախկինում երկանքով մինչև 40 կգ բոված ցորեն էին աղում, այնուհետև մաղում և ստանում ալյուր։ Դրանից հետո միայն սկսվում էր հաց պատրաստելու գործընթացը՝ խմոր հունցելով, գնդեր անելով և թոնրում թխելով։ Այսօր երկանքը հիմնականում օգտագործվում է միայն փոխինձ պատրաստելու համար՝ այն էլ հիմնականում Տեառնընդառաջի տոնին։
Արուսիկ Բաղդագուլյան (թոռնուհին)
Խըդըր
Սիսիանում Տեառընդառաջին կա մի հետաքրքիր ավանդույթ ևս, որը կոչվում է Խըդըր։
Խըդըրը սիսիանցիները համարում են երեխաների տոն, քանի որ երեխաները Տեառնընդառաջին, երեկոյան ժամերին իրենց տոպրակներն են նետում հարևանների և նույնիսկ անծանոթների տան դռնից ներս և թաքնվում, ըստ ավանդույթի տան տերերը պետք է տոպրակի մեջ լցնեն կոնֆետներ և աղանձ, այնուհետև դռան հակառակ կողմում դնեն և ներս գնան։ Հետո երեխաները հայտնվում և ամենքն իր տոպրակն է վերցնում։
Շատերն ասում են, որ սա Թուրքական ավանդույթ է, սակայն ըստ ազգագրագետ Երվանդ Լալայանի սա քրդերի տոնն է եղել, նաև եզդիների։ Քանի որ հայերի հետ ապրել են քրդեր, հայերը ևս սկսել են տոնել Խըդըրը ու տոնը տարածվել է Սիսիանում և Նախիջևանում։ Այսօր այն միայն Սիսիանում են տոնում։
https://www.facebook.com/groups/429413267526403/posts/1642804809520570/




Շաղատի ձիթհանը ևս համարվում էր Սիսիանի ավանդական կենցաղի մի մասնիկ։ Տասնյակ տարիներ օգտագործված այս ձիթհանը տարածաշրջանում միակն էր։ Սիսիանում կար նաև ջրաղաց, որը նույնպես կարևոր մաս էր կազմում սիսիանցիների կենցաղի, սակայն ջրաղացը չի գործում մոտ 7 տարի։
Իսկ Շաղատի ձիթհանը դեռ կարող է օգտագործվել։
Ազոյան Հասմիկի կարծիքով ավանդույթները պետք է գոնե ձևական ցուցադրելով պահպանել, որ չանհետանան։

Սիսիան քաղաքի գյուղատնտեսությունը
Սիսիան քաղաքի բնակիչները հիմնականում զբաղվում են հողագործությամբ և անասնաբուծությամբ։ Թեև այսօր անասնաբուծությունը համեմատաբար քիչ տարածված է, հողագործությունը շարունակում է մնալ բնակիչների կարևոր զբաղմունքներից մեկը։
Շատերի համար սա կարող է անսովոր թվալ, քանի որ քաղաքային միջավայրում հողագործությունն այնքան էլ տարածված երևույթ չէ։ Սակայն Սիսիանի փորձը կոտրում է այդ կարծրատիպը՝ ցույց տալով, որ նույնիսկ քաղաքային պայմաններում հնարավոր է զբաղվել հողագործությամբ և սեփական բանջարեղեն աճեցնել։
Լորիկ Վարդանյան
91 ամյա բնիկ Սիսիանցի Լորիկ Վարդանյանը նույնպես կիսվում է իր մանկության հուշերով։ Նա պատմում է անցյալի մասին այնպես, կարծես այն հենց այդ պահին իր ներկան լիներ։ Մի պահ լռում, խորասուզվում հիշողությունների մեջ, ապա ոգևորված վերսկսում պատմել իր մանկության խնոցու և քյուսիի մասին։
Ժամանակի ընթացքում փոխվել են մարդկանց կենսակերպն ու առօրյան, սակայն սերունդների հիշողություններում պահպանված այս դրվագները հնարավորություն են տալիս ճանաչելու Սիսիանի անցյալը և գնահատելու նրա մշակութային ինքնությունը։ Այդ հիշողությունների հավաքագրումն ու փոխանցումը կարևոր քայլ են ավանդական կենցաղի պահպանման ճանապարհին, քանի որ դրանք ոչ միայն պատմում են անցյալի մասին, այլև նպատում են համայնքի մշակութային ժառանգության շարունակությանը։